door Pieter Vandermoere in ’t Pallieterke .

Rond de eeuwwisseling poneerden zowel de Nederlandse politicus Pim Fortuyn als de Italiaanse eerste minister Silvio Berlusconi dat de westerse cultuur superieur is aan de islamitische. Uiteraard kwamen beiden in het oog van een mediastorm terecht. Het is nochtans opvallend dat de moslimwereld op een aantal parameters bijzonder teleurstellend scoort: aantal Nobelprijswinnaars in de wetenschappen, economische vooruitgang, de democratie-index en de bloederige historiek van oorlogen en aanslagen. Het bestaan van het zonlicht kan men moeilijk ontkennen. Enkel over de oorzaken woedt in wetenschappelijke kringen nog een hevig debat. Daaraan hoopt dit boek een bijdrage te leveren.

De auteur is niet bepaald een bekende naam in Vlaanderen. De hoogleraar politieke wetenschappen aan de San Diego State University (Verenigde Staten) bouwt nochtans gestadig aan zijn faam. Zijn boeken vinden ingang via vertalingen in een tiental talen. Belangrijk is dat dit kritische werk ook in het Arabisch, Perzisch en Indonesisch is te lezen. Alle talen die moslims druk bezigen en daarom uitermate geschikt zijn om zich van de inhoud te vergewissen.

De meningen over de islam zijn traditioneel verdeeld. Islamologen als Bernard Lewis en onze Urbain Vermeersch zoeken de oorzaak van het falen in de oorsprong en de ziel van de islam. Zijn uitgangspunten zijn nefast voor intellectuele en andere vooruitgang. Aan de andere zijde van het spectrum vinden we figuren als Edward Saïd, beroemd sinds zijn boek ‘Oriëntalisme’. Daarin poneert hij de stelling dat het westerse kolonialisme elke (her)opleving van de regio in de kiem heeft gesmoord.

Militair-religieuze verstrengeling

Het hele boek is opgebouwd rond één these die komaf maakt met bovenstaande en andere opinies. Kuru gelooft dat een alliantie tussen islamitische geleerden en militaire leiders sinds de elfde eeuw de doodsteek is gebleken voor de welvaart en het welzijn van de moslims. Diens hypothese biedt de kans om het oorspronkelijke succes van de islam vóór het jaar 1000 te verklaren. Op het vlak van architectuur, astronomie en geografie bleek de islam de wetenschap en kunst immers gedienstig, aldus het boek. Tegelijk countert hij denkers als Saïd door erop te wijzen dat de neergang van de islam zich reeds afspeelde vóór de Europese landen op zoek gingen naar kolonies.

Kuru ziet vanaf de elfde eeuw dat de soennitische orthodoxie militaire macht verkiest boven invloed bij de handelaars. Later is eenzelfde trend zichtbaar bij de Ottomaanse en Mongoolse heersers. Dat heilige verbond tussen moskee en rijk overleeft al vele eeuwen. Die machtsconcentratie heeft echter het ontstaan van een middenklasse (zoals in Europa) verhinderd, de motor van welvaart en het vrije denken. Tot vandaag zien we nog het levendige bewijs in landen als Turkije en Pakistan, waar de overheid en het rechtssysteem op islamitische leest geschoeid blijven.

Hoop op beterschap ?

Godslastering en afvalligheid worden met de strengste straffen veroordeeld en het intellectuele debat is er verdorven. Zelfs seculiere regimes in het Midden-Oosten slagen er niet in om het autoritaire juk van zich af te werpen. De gevolgen zien we op vlak van welvaart en veiligheid. Zuidoost-Azië scoort op onder andere deze punten een stuk beter dan het Midden-Oosten en dat ondanks het zwarte goud dat de laatstgenoemde regio in de schoot geworpen krijgt.

Ondanks het verloren millennium voor de islam, is de auteur hoopvol voor de toekomst. Door de systeemfout bloot te leggen, weten de huidige en toekomstige mohammedaanse politieke leiders wat gedaan. De ontwikkeling van meer vrije en onafhankelijke universiteiten, de uitbouw van een intellectuele en ondernemende middenklasse en dientengevolge meer concurrentie en meritocratie. De hoop lijkt desalniettemin ijdel. Toch levert het boek een nieuwe, waardevolle insteek in een debat rond een godsdienst die West-Europa willens nillens verplicht ermee rekening te houden.

Ahmet T. Kuru, ‘Islam – Bloeiperiode en hedendaagse crisis in de moslimwereld’, 2023, uitgeverij Ertsberg. 316 blz., 34,95 euro, ISBN 9789464369953 .

foto’s (c) Gazet van Hove.