door Bart Maddens – www.doorbraak.be .
Zijn de PVV en Vlaams Belang ‘centrumpartijen’ of ‘populisten’ ? En hoe definieer je dat ? Bart Maddens ziet veel overspannen collega’s.
Mark Elchardus in ‘De Afspraak’ (VRT-Canvas) – foto © Screenshot
De PVV en het Vlaams Belang, wat voor partijen zijn dat ? Eigenlijk zijn het centrumpartijen, zei VUB-socioloog Mark Elchardus in De Afspraak. Want ze vertolken de mening van een grote meerderheid. De haren van talloze politicologen moeten ten berge gerezen zijn. Elchardus kent blijkbaar de wetenschappelijke literatuur niet. Anders zou hij weten dat PVV en Vlaams Belang helemaal geen centrumpartijen zijn, maar wel ‘extreemrechtse, autoritaristische, nativistische, tribalistische, etnocentristische en rechtspopulistische’ partijen.
Inderdaad, de creativiteit om wetenschappelijke termen en concepten te bedenken voor het typeren van zulke partijen kent geen grenzen. Het lijstje groeit overigens gestaag aan. Op die manier krijgen we almaar beter zicht op de ‘ware aard’ van de partijen in kwestie.
Of eerder op de persoonlijke overtuiging van de onderzoekers ? Want al de termen uit dit indrukwekkende arsenaal hebben natuurlijk met elkaar gemeen dat ze erg suggestief en pejoratief zijn. De concepten lijken vooral bedacht om de eigen aversie voor de betrokken partijen te overgieten met een (pseudo-)wetenschappelijk sausje.
Wie is extreem ?
Dat is het meest het geval met de term ‘extreemrechts’. Die is natuurlijk intrinsiek subjectief. Of je iets ‘extreem’ vindt hangt af van je eigen positie. Ik vind Groen, Vooruit en Open Vld extreme partijen als het gaat over abortus. Hun streven naar een verregaande liberalisering staat mijlenver van mijn persoonlijk standpunt. Maar ongetwijfeld ben ik extreem-conservatief in de ogen van die partijen. Als het gaat over Vlaamse onafhankelijkheid vind ik Vlaams Belang dan weer allerminst extreem. ‘Extreem’ betekent eigenlijk : te ver verwijderd van mijn eigen standpunt.
Het gebruik van de term ‘extreem’ in wetenschappelijke en neutrale teksten is voor mij dan ook volstrekt uit den boze. Want die horen objectief te zijn. Hoe ver het Vlaams Belang staat van de opinie van de auteur doet daarin niets ter zake. Ik gebruik de termen ‘extreem rechts’ of ‘extreem links’ dan ook nooit in wetenschappelijke vertogen.
Wie is populist ?
Net zoals ik het woord ‘populisme’ mijd als de pest. Dat is wellicht het meest gebruikte en ook het meest ergerlijke begrip uit de hoger vermelde conceptenbrij. ‘Populist’ is verworden tot een betekenisloos en vulgair verwijtwoord, een beetje zoals ‘onnozelaar’. Het is een gratuit epitheton dat men, zonder er veel bij na te denken, plaatst bij alle politici die ingaan tegen de politiek correcte consensus, en waarvan men bijgevolg niet houdt. Vanuit een simpele Pavlov-reflex wordt een dwarse politicus zoals de nieuwe Argentijnse president Javier Milei automatisch als een ‘populist’ bestempeld (maar gek genoeg is de term in Argentinië zelf gereserveerd voor de peronisten, omwille van historische redenen).
Populisten zijn zo doortrapt om simplistische voorstellen te formuleren. Maar is dat geen essentieel onderdeel van het democratische spel ?
Als je vraagt om het concept nader te omschrijven, dan krijg je te horen dat populisten verfoeilijke politici zijn die beweren dat ze het volk vertegenwoordigen en zich kanten tegen de elite. En ze zijn zo doortrapt om simplistische voorstellen te formuleren. Maar is dat geen essentieel onderdeel van het democratische spel ? Oppositiepartijen proberen de kiezers ervan te overtuigen dat ze dichter aansluiten bij hun preferenties dan de machthebbers. En een zekere versimpeling is nu eenmaal eigen aan de kiesstrijd. Wat je zegt moet door een zestienjarige begrepen kunnen worden, zo houden de marketeers de politici voor.
Het gebruik van de term ‘populistisch’ in wetenschappelijke en journalistieke teksten is dan ook ongelooflijk denigrerend ten aanzien van alle kiezers die stemmen voor een radicale oppositiepartij. Op die manier maakt men eigenlijk het hele democratische proces verdacht.
Logisch
Mensen als Javier Milei, Bart De Wever, Geert Wilders, Raoul Hedebouw en Tom Van Grieken hebben met elkaar gemeen dat het politieke toptalenten zijn. Ze kunnen hun boodschap op een ogenschijnlijk zeer eenvoudige wijze aan de man brengen. Zij slagen er schijnbaar moeiteloos in om een gevoelige snaar te raken bij de kiezers, ook en vooral bij hen die weinig interesse hebben voor politiek.
In het diepst van hun gedachten zijn alle politici ‘populisten’. Of liever, ze zouden het maar al te graag willen zijn. Het is dan ook vooral uit jaloezie dat de mindere goden hun uitzonderlijk talentvolle en populaire concurrenten ‘populistisch’ noemen. Net zoals een bijzonder knappe vrouw als ‘vamp’ wordt weggezet, of een slimme leerling die in klas te veel juiste antwoorden geeft als ‘nerd’ of (in mijn tijd) als ‘zjèm’.
Dat de politici zelf hun tegenstrevers afschilderen als extremistisch en populistisch maakt natuurlijk ook deel uit van het normale politieke spel. Het is niet meer dan logisch dat Bart De Wever het Vlaams Belang afschildert als extremistisch en populistisch. Net zoals Alexander De Croo het confederalisme van de N-VA in dezelfde hoek probeert te plaatsen. In hun plaats zou ik hetzelfde doen. Op die manier nemen politici afstand van hun tegenstanders en geven ze aan hoezeer ze ervan verschillen.
Te mijden termen
Maar dat is nu net de reden waarom neutrale journalisten en wetenschappers die termen best mijden. Politicologen moeten er zich voor hoeden om over ‘extreemrechts’ en ‘populisme’ te schrijven zoals oncologen over kanker.
In een scherp pamflet (Ce que le militantisme fait à la recherche, Gallimard, 2021) waarschuwde de Franse sociologe Nathalie Heinich een paar jaar geleden voor dat soort van militantisme in de sociale wetenschappen. Het is ofwel het een of het andere, vond ze. Ofwel maak je een neutrale wetenschappelijke analyse van een fenomeen, ofwel schrijf je een geëngageerd opiniestuk om het te bestrijden.
En wat is nu de ware aard van Vlaams Belang en PVV ? Ik denk dat een nuchtere en lucide Marc Elchardus dichter bij de waarheid zit dan zijn overspannen collega’s die te keer gaan tegen de extreemrechtse, autoritaristische, nativistische, tribalistische, etnocentristische en rechtspopulistische enzovoort enzovoort partijen…
Maar verdorie, wat een populistische en extreemrechtse praat toch alweer bij Doorbraak.
foto’s (c) Gazet van Hove .