door Wannes Neukermans in ’t Pallieterke .
Na een woelig politiek jaar is het tijd om onze blik te richten op 2024. Politicoloog Bart Maddens (KU Leuven) voorspelt een “opgefokte sfeer” rond de verkiezingen, die volgens hem wel eens zouden kunnen uitdraaien op een referendum over het cordon sanitaire.
2023 leek wel een jaar vol schandalen. Klopt dat ?
“Dat is juist en niet juist. Ik denk eigenlijk dat 2023 snel zal worden vergeten, want al die zaken hadden een hoog soapgehalte : het plasincident van Van Quickenborne, het schandaal rond de pensioenbonussen, Rutten die de deur achter zich dichtslaat en dan terugkomt, die heisa rond het filmpje van Dehaene,… Dat is zoals bij ‘Thuis’ of ‘Familie’ : op het moment zelf denk je dat er veel gebeurt en kan je niet wachten tot de volgende aflevering, maar een maand later ben je het al vergeten. 2023 is vooral het jaar waarin niet is gebeurd wat had moeten gebeuren.”
Wat bedoelt u daarmee ?
“Ik denk dan aan de grote hervormingen die van de federale regering verwacht werden. Bijvoorbeeld pensioenen, arbeidsmarkt en fiscaliteit Ik herinner mij dat er eind 2022 gezegd werd : ‘2023 is de laatste kans voor Vivaldi om te bewijzen dat België wél werkt.’ Ik kan alleen maar zeggen dat ze die kans niet gegrepen hebben. En als ik dan zeg dat 2023 een jaar is waarin niet is gebeurd wat had moeten gebeuren, dan denk ik ook aan federale verkiezingen.”
U had graag vervroegde verkiezingen gezien ?
“Ja. Onze regering is uiteindelijk gevormd om de coronacrisis te managen, die nu voorbij is. Daarna hebben ze niet veel meer gedaan gekregen. In feite moet de regering op dat moment zeggen : we geven de kiezer de kans om de kaarten te herschikken en dan zien we wat we ermee kunnen doen. Dat is veel eerlijker dan een soort zombieregering kunstmatig te rekken tot het einde van de legislatuur. Sinds de zesde staatshervorming duurt de legislatuur ook te lang.”
Was het een fout om de federale legislatuur van vier naar vijf jaar te verlengen ?
“Ja. Ook in 2018 had iedereen het gevoel van ‘het jaar te veel’. Nog voor de Marrakesh-crisis was ‘de dash’ zogezegd uit de regering. Iedereen was eigenlijk in het voorjaar van 2018, dus vier jaar na 2014, klaar voor nieuwe verkiezingen.”
“Die duurtijd van de legislatuur is aangepast om samenvallende verkiezingen te hebben. Dat betekent dat we vijf lange jaren hebben zonder dat de mening van de burger wordt gevraagd. Vroeger was dat niet het geval : dan waren er verkiezingen in 2003 federaal, in 2004 regionaal, 2006 lokaal, 2007 weer federaal, 2009 regionaal, 2010 federaal, 2012 weer lokaal… Die frequentie van verkiezingen was veel hoger, terwijl we nu sinds 2014 maar om de vijf jaar verkiezingen hebben. Dat is echt wel verschrikkelijk lang. Ik denk dat dat een ernstig democratisch probleem vormt : als je naar het buitenland kijkt, ken ik eigenlijk geen landen waar dat zo lang is.”
“Samenvallende verkiezingen zorgen voor een opgefokte sfeer”
“Ook de Vlaamse Beweging heeft zich altijd verzet tegen die samenvallende verkiezingen. De Vlaamse verkiezingen staan helemaal in de schaduw van de federale. Hetzelfde geldt wat mij betreft ook voor Europese verkiezingen. Of je het nu wil of niet, de EU wordt steeds belangrijker en heeft steeds meer impact op ons dagelijkse leven. Ik vind dat dat belangrijk genoeg is om een aparte verkiezing te houden.”
Waarom heeft men dat dan zo georganiseerd ?
“Het idee van die samenvallende verkiezingen was dat regeringen dan vijf jaar lang rustig en stabiel konden besturen, zonder de hete adem van de kiezer in de nek te voelen. Maar ja, dat heeft zich niet gemanifesteerd. De hete adem van de kiezer voelt men nog steeds via (onbetrouwbare) opiniepeilingen en bovendien ontstaat er rondom die ene verkiezingsdatum om de vijf jaar een enorm opgefokte sfeer, omdat er zoveel op het spel staat. Kijk maar naar Open Vld.”
“Als die partij volgend jaar onder de kiesdrempel zou zakken, betekent het dat die partij vijf jaar lang niet vertegenwoordigd is in het parlement en dus ook geen financiering krijgt : zij moeten dan een periode overbruggen tot 2029. De kans is groot dat het dan einde verhaal is voor Open Vld. Ik kijk dan naar Agalev in 2003 : ook geen enkele zetel en dus geen partijfinanciering. Maar toen zaten we nog in een systeem van niet-samenvallende verkiezingen. In 2004 heeft die partij een doorstart kunnen maken als Groen en zetels kunnen halen in het Vlaams Parlement. Als dat niet het geval was geweest, had Agalev dat nooit kunnen overbruggen en zat er nu geen groene partij in het parlement. Wat er dan nog overbleef, zou dan waarschijnlijk opgeslokt geweest zijn door de sp.a van Steve Stevaert.”
2023 zat dus vol soaps die niet lang herinnerd zullen worden. Maar misschien zullen al die zaken wel meespelen bij de volgende verkiezingen ?
“Ik vind dat zeer onvoorspelbaar. Denk aan de verkiezingen van 2019 : eerst dacht iedereen dat het over economie zou gaan, maar plots was er de Marrakesh-crisis. Dan waren er alle klimaatmarsen en dacht iedereen dat het over klimaat zou gaan. En uiteindelijk heeft het klimaat bij de beslissing van de kiezer niet zoveel doorgewogen, hoewel het establishment, de gevestigde partijen en de media alles gedaan hebben om dat in de markt te zetten.”
“Ondanks die slag om de arm, heb ik al op 3 juli 2020 een opiniestuk op VRT NWS geschreven, met als titel : ‘De verkiezingen in 2024 worden ongemeen spannend en het wordt een heus referendum over het cordon sanitaire’. Ik denk wel dat we daarnaartoe evolueren en dat die voorspelling wel eens zou kunnen uitkomen. Politicologen doen zodanig veel foute voorspellingen… Als er dan eens een uitkomt, mag ik die ook wel in de verf zetten.”
Effectieve verkiezingsthema’s zouden dus ondergeschikt geraken aan de vraag ‘Wat met Vlaams Belang ?’
“Neen, neen. De keuze voor Vlaams Belang is natuurlijk gelinkt aan een aantal fundamentele thema’s : migratie, vluchtelingen, veiligheid. Ik vond in dat opzicht die peiling van de Gazet van Antwerpen eigenlijk wel interessant. Wat daar uitkomt, is dat het de grote frustratie van de Vlamingen is dat alles over hun hoofd heen wordt beslist, ongeacht waar ze voor stemmen, ongeacht de partij die de verkiezingen wint. Het gaat dan over de Europese Unie, bepaalde belangengroepen die te veel impact hebben, een Franstalige minderheid die veel te zwaar doorweegt in de besluitvorming,… De houding van veel kiezers doet mij denken aan die fameuze slogan van de Brexit : ‘Take Back Control’.”
Het communautaire blijft achterwege in uw opsomming van fundamentele thema’s ?
“Verkiezingscampagnes gaan zelden over communautaire zaken, zelfs als er een regering valt over een communautaire kwestie. Zelfs nadat de regering in 2010 viel over Brussel-Halle-Vilvoorde, is er tijdens de campagne niet veel gesproken over BHV. Ook nadat de regering in 1991 viel over het leveren van wapenlicenties aan FN Herstal, wat ook een pure communautaire kwestie was, dacht iedereen dat het een enorm communautaire campagne zou worden.”
“Verkiezingscampagnes gaan zelden over communautaire zaken”
“Dat was uiteindelijk niet het geval. Dat heeft te maken met het feit dat journalisten vaak een soort belgicistische reflex hebben, ze hebben het dan over ‘des faux problèmes’, om de oude term te gebruiken. Het heeft ook te maken met het feit dat de Vlaams-nationalisten zelf de communautaire thema’s te weinig aandacht te geven. Je ziet dat nu al bij N-VA, die met een sociaaleconomisch verhaal naar de kiezer zal stappen. Ik zeg niet dat het communautaire volledig afwezig is, maar toch. Ook Vlaams Belang zal opnieuw meer de migratieproblematiek benadrukken dan de Vlaamse onafhankelijkheid.”
U voorspelde het verkiezingsthema, maar kan u ook voorspellen of N-VA en Vlaams Belang samen een meerderheid halen ? En of het cordon dan sneuvelt ?
“Ik weet niet of ze samen een meerderheid halen. Of ze dan samen besturen, zal er ook van afhangen hoe groot de meerderheid in zetels zou zijn. Want bij partijen die spectaculair winnen, heb je een enorme instroom van nieuwe parlementsleden. Ik heb dat eens uitgerekend : als je kijkt naar de jongste peiling van de Gazet van Antwerpen, waar VB wel uitzonderlijk hoog scoort in vergelijking met andere peilingen, zouden er in het Vlaams Parlement en de Kamer samen minimaal 23 nieuwe parlementsleden komen. Want er kunnen natuurlijk ook oude parlementsleden stoppen en dan zijn het er nog meer.”
“Ik herinner mij dat Bart De Wever in 2010 daarover zei : ‘Iedereen die moest worden verkozen, is verkozen. Iedereen die niet moest worden verkozen, is ook verkozen.’ Hij had het dan vooral over Kim Geybels, die omwille van allerlei redenen in opspraak kwam. Dus ook bij Vlaams Belang zouden er een aantal mensen ‘per ongeluk’ in dat parlement verkozen kunnen worden, want hoe lager op de lijst, hoe meer dat afhangt van soms een klein aantal voorkeursstemmen.”
“Een legislatuur van vijf jaar is te lang en vormt een ernstig democratisch probleem”
“Als de meerderheid van N-VA en Vlaams Belang dan heel nipt is, zal N-VA toch eerst eens goed kijken naar wie er eigenlijk allemaal in het Vlaams Parlement zit voor het VB. En zal het Vlaams Belang al die mensen wel onder controle kunnen houden ? Zitten daar geen ongeleide projectielen tussen ? Want zodra er iemand als onafhankelijke gaat zetelen, of om welke reden dan ook uit de partij wordt gezet, dan staat N-VA daar wel met de billen bloot. Ze hebben het zelf voorgehad, toen Hendrik Vuye en Veerle Wouters onafhankelijk gingen zetelen. Maar toen was er federaal een ruime meerderheid. Als de N-VA-VB-meerderheid in het Vlaams Parlement gaat over 65, 66 zetels, dan denk ik dat de kans een stuk groter is dat ze de sprong gaan wagen.”
