Kwestie van niets te missen
COLUMN – door Johan Sanctorum – www.doorbraak.be .
Burgers moeten zich bewapenen en eendrachtig voorbereiden. foto © JS
Bereid u voor op een oorlog die overal en nergens is, zeggen experts. Misschien bestaat die al veel langer dan we dachten…
Theo Francken roept ons op tot paraatheid voor de oorlog, en raadt aan om in scholen wapentraining te geven. ‘Zoals in Polen,’ buurland van Oekraïne. Mijn idee : zouden we niet eerst wat werken aan de fitheid van onze dikbuikige kindjes en hen naar de sportclub of de jeugdbeweging sturen, voor we ze een kalashnikov in de handen duwen ? Bovendien nodigt zo’n wapen, zeker bij pubers, uit tot oneigenlijk gebruik, zoals onlangs nog bleek toen een vijftienjarige zus haar broer ombracht in een ruzie om een laptop. Een cursus zelfverdediging en gevechtstechnieken kan anderzijds nooit kwaad, maar dan vooral om ons te beveiligen tegen straatgeweld.
Gaslighting
Maar dus die derde wereldoorlog die volgens sommige ingewijden, zoals de lichtjes mediageile oud-kolonel Roger Housen, al zou begonnen zijn. Hij raakt daar wel een kei van een filosofisch probleem aan, want wat is precies ‘oorlog’ ? Is er iemand die een officieel startsein geeft ? De Pruisische generaal en militaire theoreticus Carl von Clausewitz schreef al dat oorlog politiek is met andere middelen. Het is met andere woorden altijd een beetje oorlog, en de opbouw naar een gewapend conflict is meestal verbale krachtpatserij.
De vijand is al binnen de muren, virtueel dan wel reëel, draait foute kranen open, stuurt computerprogramma’s in de war, maar kan evengoed wat novitsjok in uw koffie doen, gesteld dat u van enige betekenis zou zijn voor de nationale veiligheid
Waaraan, o ironie, ook lieden als Francken en Housen een bijdrage leveren. Het gebluf van Poetin en de spierballen van Theo, ze vormen één theater, dat in de limiet een atoombom op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel als climax heeft. Ik woon daar in vogelvlucht amper tien kilometer vandaan, het zal vermoedelijk de korte pijn zijn. Maar zover zijn we nog niet, we zitten naar het schijnt in de fase van de ‘hybride oorlog’, met hackers, spionnen, saboteurs en gewone internettrollen als militair personeel. De vijand is al binnen de muren, virtueel dan wel reëel, draait foute kranen open, stuurt computerprogramma’s in de war, maar kan evengoed wat novitsjok in uw koffie doen, gesteld dat u van enige betekenis zou zijn voor de nationale veiligheid.
Het raadsel van die opengedraaide kraan in de kerncentrale van Doel-4 anno 2014 is overigens nooit opgelost. Een Rus ? Een jihadist ? Een groene jongen ? En waartoe, want behalve flink wat verspilde olie was de schade beperkt. Misschien wilde iemand gewoon verwarring zaaien in het kader van een soort psychologische oorlogsvoering. Wat me doet denken aan Stasi-praktijken in de voormalige DDR : soms drongen die heren gewoon het huis van een politieke verdachte binnen, en legden wat handdoeken verkeerd, staken lichten aan op rare plekken. Doel : de geviseerde in verwarring brengen en psychisch destabiliseren (‘word ik nu zot ?’), wat hem tot bij de psychiater dreef, opdracht geslaagd. Vandaag heet dat gaslighting. Hybride oorlog dus, de Stasi was zijn tijd ver vooruit !
Babelse verwarring
Zal ik wat muziek opzetten, vraag ik dikwijls na het eten. Mijn lief houdt van jazz, ik van opera. Het is kiezen in functie van de huiselijke harmonie, beseffende dat die twee universums lichtjaren uit elkaar liggen, ook al vallen ze encyclopedisch allebei onder de noemer ‘muziek’. Met een diploma kunstgeschiedenis weet ik dat dit steriele categorieën zijn, ijdele containers. Er bestaat geen kunst, geen cultuur als algemeen verschijnsel. De tamtam van de holbewoners, Gregoriaanse gezangen, een opera van Wagner, Tomorrowland, ze behoren tot aparte werelden, hebben andere sociale functies, en delen niets met elkaar, behalve dat ze allemaal geluid voortbrengen. Maar dat doet mijn kat ook als ze honger heeft, net zoals de voordeur als ik die niet tijdig smeer.
De tamtam van de holbewoners, Gregoriaanse gezangen, een opera van Wagner, Tomorrowland, ze behoren tot aparte werelden, hebben andere sociale functies, en delen niets met elkaar, behalve dat ze allemaal geluid voortbrengen
Kortom : woorden staan voor algemene begrippen, terwijl alles particulier is. Een probleem waar de wijsgeer Aristoteles al hoofdpijn van kreeg. Taal maakt vakjes, perst aparte fenomenen in één categorie, wat handig is, maar leidt ook tot enorme misverstanden. Dus andermaal : wat is oorlog ? De Griekse wijsgeer hield het op veilig, en zei : oorlog is overal. Nog zo eentje : de politieke begrippen ‘links’ en ‘rechts’. Iedereen gebruikt ze, maar bij navraag dekken ze bij iedereen een andere lading. Een Babelse spraakverwarring die elk zinnig debat eigenlijk bij voorbaat annuleert.
Kan men zich bij administratieve of technische termen (pensioen, wegcode, inktpatroon) nog een eenduidige betekenis voorstellen, bij begrippen die er toe doen (liefde, haat, oorlog, cultuur, natuur, moraal, vrijheid, schoon, lelijk) zijn er zoveel betekenissen als er humanoïden op deze wereld rondlopen. Ik gebruik dat woord ‘mensachtigen’ omdat zelfs het begrip ‘mens’ problematisch is. Bestaat er zoiets als een mensheid ? Diogenes van Sinope, de cynische wijsgeer die op straat tussen de honden leefde, deed er in elk geval zijn hele leven over om met zijn lantaarn ‘een mens’ te vinden.
Onder buren
Terug naar ‘dé oorlog’. Al dertig jaar, vanaf de eerste dag dat we hier kwamen wonen, trokken onze buren aan één kant een muur van vijandschap op, om ons duidelijk te maken dat we hier niet thuis horen. Voor alle duidelijkheid : Vlamingen. Je leert daarmee leven, een voldoende hoge haag lost veel op. Misschien had die buurvrouw von Clausewitz wel gelezen, en het politieke voorspel direct tot het niveau van koude oorlog opgewaardeerd. Met de grens tussen Noord- en Zuid-Korea als voorbeeld.
De-escalatie (ontspanning, detente) is in vele gevallen gewenst, maar op een of andere manier is het water te diep, en heeft niemand goesting om zich te verslikken in een glas bier bij een geforceerde verzoening
Maar ook die term ‘koude oorlog’… dat is weer zo’n containerbegrip dat alles en niets betekent. Ons sociaal leven – en ik meen in het meervoud te mogen spreken – zit vol met koude oorlogjes die liefst niet te warm moeten worden. Mensen die politiek op een andere lijn zitten, onze teksten willen vereenvoudigen en/of amputeren, of ons gewoon niet kunnen luchten. Is dat aangenaam ? Neen. Is dat dramatisch ? Ook niet. De-escalatie (ontspanning, detente) is in vele gevallen gewenst, maar op een of andere manier is het water te diep, en heeft niemand goesting om zich te verslikken in een glas bier bij een geforceerde verzoening.
De hybride oorlog, eigenlijk een postmodern begrip dat pas na 2000 in zwang geraakte, lijkt zo op het leven zelf. Er is liefde (hoop ik ook voor u), vriendschap, geveinsde vriendschap (erger dan vijandschap), rivaliteit en afgunst, een dosis pesterij. Dat laatste kan onder de noemer ‘gaslighting’ vallen, maar gezien het spreekwoord ‘plagen is om liefde vragen’ durf ik hier zelfs een SM-register aanboren.
Een heel mooi woord trouwens, ‘oorlog’. Doe zeker een gevulde moppentrommel bij het overlevingspakket, want ook en vooral in een schuilkelder mag er gelachen worden.
Johan Sanctorum (°1954) studeerde filosofie en kunstgeschiedenis aan de VUB. Achtereenvolgens docent filosofie, tijdschriftuitgever, theaterdramaturg, communicatieconsultant en auteur/columnist ontpopte hij zich tot een van de scherpste pennen in Vlaanderen en veel gevraagd lezinggever. Cultuur, politiek en media zijn de uitverkoren domeinen. Sanctorum schuwt de controverse niet. Humor, ironie en sarcasme zijn nooit ver weg.
foto’s (c) Gazet van Hove .