COLUMN – door Siegfried Bracke – www.doorbraak.be .
Deborsu heeft van statistieken en cijfers televisie gemaakt, met levende, herkenbare mensen.
foto © RTL/DB
Neem de media niet te ernstig, dat doen ze zelf wel. Hetzelfde geldt helaas ook voor de politiek. Media en politiek hebben veel gemeen; onder meer dat zelfkritiek of zelfs maar zelfevaluatie totaal afwezig is. En zowel politiek als media houden zich liefst bezig met losse flodders, met dingen die er niet zoveel toe doen. Om het niet te moeten hebben over wat er wel toe doet. Media en politiek delen de liefde voor afleidingsmanoeuvres.
Is de RTL-reportage van Christophe Deborsu het probleem ? Of is het probleem dat in Wallonië 14,5 procent van de beroepsbevolking niet werkt, en dat de helft van die groep langdurig werkloos is ? Zijn die mensen het probleem, of is het probleem het systeem dat ervoor zorgt dat die hun rekening maken en zien dat ze geen enkele goede reden hebben om te gaan werken ? Hoe komt het dat in Nederland 13 procent van de werklozen langer dan een jaar zonder baan zit, en in België maar liefst 36 procent ?
Deborsu heeft van die statistieken en cijfers televisie gemaakt, met levende, herkenbare mensen. Hooguit kan je hem verwijten dat hij in zijn commentaar duidende, satirische zinnetjes heeft gestoken om een en ander in de verf te zetten. Dat had hij in dit geval beter kunnen laten. Zonder die portie uitlachtelevisie hadden de getoonde feiten en verhalen de politiek en de media misschien echt aan het denken gezet.
Onbehaaglijk
Het is geestig – maar vooral schrikbarend – om zien hoe andere media met die reportage zijn omgegaan : het ging overduidelijk om iets onbehaaglijk, an inconvenient truth. Onze Vlaamse openbare omroep worstelde hoorbaar met zichzelf. Op de radio had men het over een reportage waarin het ‘leek’ dat die mensen niet echt wilden werken. Het leek niet, het was zo, en die mensen kwamen daar ook rond voor uit, maar dat wilde men waarachtig niet gezegd hebben…
Het systeem leidt niet alleen tot misbruik, maar dat wordt ook gedoogd en zelfs aangemoedigd.
In De Morgen werden – een beproefd recept als men zelf niet wil, kan of mag nadenken – experts armoede opgetrommeld. Die wezen erop dat er geen massale fraude blijkt uit de werkloosheidscijfers. Het tegendeel zou wel erg choquerend zijn geweest. Misbruik bij langdurig zieken bleek ook niet uit de cijfers, tot men echt ging kijken. Toen werd duidelijk dat bij een willekeurig staal minstens één op de vier zieke levenslange uitkeringstrekkers volstrekt geen recht hadden op hun uitkering. Dat is het juist : het systeem leidt niet alleen tot misbruik, maar dat wordt ook gedoogd en zelfs (via vakbonden) aangemoedigd.
Grappig werd het in De Morgen toen armoede-expert Wim Van Lancker (KUL) erop wees dat het vaak niet om echte domiciliefraude gaat. In de reportage was er een koppel dat feitelijk samenwoonde, maar op papier apart : met twee individuele uitkeringen hadden de twee namelijk aanzienlijk meer. Volgens Van Lancker ging het vaak om mensen die hun verhuizing te laat hadden doorgegeven. Les excuses…
Werk genoeg
Al even onbehaaglijk stemmend is het verschil tussen noord en zuid. Vlaanderen telt 4,6 procent werklozen, Wallonië meer dan drie keer zoveel. Het wordt in de krant vlotjes toegeschreven aan de geschiedenis, aan het einde van de Waalse zware industrie. Vraag is hoeveel decennia dat argument kan blijven gelden. Feit is dat er in Vlaanderen en in Wallonië meer dan werk genoeg is.
Dezelfde professor relativeert ook een en ander. Deborsu had namelijk al zijn misbruikers gevonden in één straat. ‘Deze reportage zoekt actief mensen die misbruik maken van het systeem,’ merkt hij op, ‘maar je kunt daar niet uit concluderen dat dit wijdverspreid is.’
Hoeveel decennia kan het einde van de Waalse industrie nog gelden als argument?
Reportages – is dat in wetenschappelijk onderzoek anders ? – gaan wel eens vaker naar een probleem kijken op de plek waar dat probleem te vinden is. Impliciet beweert Van Lancker dat zo ongeveer al onze maatschappelijke problemen maar in heel beperkte mate bestaan, en dat alle reportages irrelevant zijn. Het feit dat er in Antwerpen bomaanslagen zijn in het drugsmilieu en er in Brussel geregeld geschoten wordt betekent nog niet dat drugs wijdverspreid zijn. In Antwerpen leven er duizend keer meer mensen die met drugs niets te maken hebben…
Knip- en plakwerk bij de BBC
De reacties op de reportage van Deborsu zijn stereotiep : media reageren even voorspelbaar als de personages in FC De Kampioenen.
Dat bleek ook toen het over het probleem van de BBC ging. Ook dat heette een georkestreerde campagne te zijn tegen de openbare omroep, veel geblaat en weinig wol. Het ging om een (letterlijk en figuurlijk) verknipte montage over Donald Trump – is dat niet exact hetzelfde als wat, ook met Trump, Björn Soenens deed ? Het ging over de bronnen bij de berichtgeving over Gaza – krijgen ook wij vanuit Gaza geen cijfers en feiten die door Hamas worden gecontroleerd en gestuurd ?
Journalisten brengen morele verhalen : helaas verhindert zendingswerk kritisch nadenken.
Telkens gaat het om hetzelfde fenomeen : de journalist weet dat hij het beter weet, en dat hij/zij de onwetenden moet verlichten. Het is de constructieve journalistiek van Björn Soenens. Het maakt van journalisten geen verslaggevers, maar pastoors en missionarissen. Ze brengen morele verhalen, vanuit de eigen overtuiging; helaas verhindert zendingswerk kritisch nadenken.
VRT-bashing
Terwijl het probleem van de BBC – zo staat letterlijk in het rapport – veel ruimer en breder is. Het probleem van de BBC is : niet willen zien dat er inzake onpartijdigheid een probleem is. Zoals bij de VRT, waar op de koop toe elke kritiek wordt weggezet als ‘VRT-bashing’ (daarmee is ‘uithalen naar de VRT’ bedoeld). Als je op de VRT-redactie willekeurig om je heen schiet is de kans dat je een conservatief raakt drie procent.
Vorige week woensdag schreef Joël De Ceulaer over dat BBC-rapport een interessant stuk. Hij werd prompt uitgenodigd voor De Afspraak. Maar in de late namiddag werd hij weer afgebeld. Zogenaamd – een zeer oude truc – vanwege de actualiteit (waarvan nadien in de uitzending zelf geen spoor te vinden was). Goed ingelichte bronnen zeggen : na ingreep van hogerhand. Discussie over de openbare omroep ? In Vlaanderen doen we daar niet aan.
Siegfried Bracke was voor de N-VA Kamervoorzitter en gemeenteraadslid in Gent. Voordien was hij journalist bij de VRT.
foto’s (c) Gazet van Hove.