door Jurgen Ceder in ’t Pallieterke .
Een man stelde op X de vraag waarom Rusland in godsnaam Europa zou willen binnenvallen : “Een aanval op Europa levert Rusland nul strategisch voordeel op. Nul. Geen rijkdom. Geen stabiliteit. Geen toekomst. Het is naïef om te denken dat mensen als Poetin handelen zonder kosten-batenanalyse.” Hij kreeg er veel likes voor, vermoedelijk vooral van mensen die, net als hij, denken dat onze leiders ons angst proberen aan te jagen om hun dure defensieplannen door te drukken.
De communicatie van onze leidinggevende politici over Rusland is ook soms ronduit ergerlijk. De man reageerde op uitspraken van NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte. Die had tijdens een toespraak in Berlijn gezegd : “Wij zijn het volgende doelwit van Rusland : we lopen eigenlijk nu al gevaar.” Hij voegde eraan toe : “Binnen vijf jaar zou Rusland klaar zijn om de NAVO aan te vallen.” Rutte lijkt vooral een heldere boodschap te willen brengen, maar offert daarvoor helaas de waarheid op.
Oorlog en rede
Rutte stelt een mogelijk militair conflict met Rusland voor als het gevolg van een bewuste agressie van Poetin. De man op X merkt terecht op dat dit, rationeel bekeken, voor Rusland geen goede zaak zou zijn. Dat klopt inderdaad, als je een gewapend conflict met Rusland voorstelt als een geplande veroveringsoorlog – wat zowel Rutte als zijn criticus op X ten onrechte doen. Poetin heeft nauwelijks genoeg troepen om Oekraïne te bezetten. Hij heeft niet de middelen om Europa aan te vallen, als hij dat al zou willen.
Beiden vergissen zich echter grondig over de oorzaken en de aard van oorlog. Wie denkt dat gewapende conflicten beginnen nadat een agressor een correcte kosten-batenanalyse heeft gemaakt, heeft nog niet veel geschiedenisboeken opengeslagen.
“Wie denkt dat gewapende conflicten beginnen na een kosten-batenanalyse, heeft nog niet veel geschiedenisboeken opengeslagen”
De laatste eeuw bulkt van de voorbeelden van oorlogen waarbij de aanvaller zich schromelijk vergiste over de mogelijke baten, de eigen kosten, de duur van het conflict, de eigen mogelijkheden om de oorlog tot een goed einde te brengen en/of de controle te behouden over escalatie. De Japanse aanval op Pearl Harbor, Hitlers aanval op de Sovjet-Unie, de Amerikaanse interventie in Vietnam, de Russische invasie van Afghanistan, de Iraakse aanval op Koeweit, de Tweede Golfoorlog en de Amerikaanse bezetting van Afghanistan waren allemaal gebaseerd op kosten-batenanalyses die grondig fout bleken – of eenvoudigweg nooit hadden plaatsgevonden.
“Oorlog heeft een eigen logica”
Oorlog en diplomatie
Andere oorlogen ontstonden zelfs zonder dat een van de betrokken partijen ze eigenlijk had gewild. De Frans-Duitse Oorlog van 1870, de Eerste Wereldoorlog, de Zesdaagse Oorlog, de Iraaks-Iraanse oorlog en de Servische acties in Kosovo begonnen niet als naakte daden van agressie, maar als het gevolg van incidenten, spanningen, misverstanden en escalatie.
De grootvader van de militaire theorie, Carl von Clausewitz, leerde ons dat oorlog de voortzetting van diplomatie met andere middelen is. Moderne militaire denkers als Martin van Creveld, Robert Jervis, James Fearon en Thomas Schelling hebben die stelling ondergraven. Het was moeilijk de leer van Von Clausewitz onverkort vol te houden na de Tweede Wereldoorlog. Die begon met de Duitse invasie van Polen en de oorlogsverklaring van Frankrijk en Groot-Brittannië uit naam van de Poolse soevereiniteit. Ze eindigde niet met Polen als bevrijde natie, maar als satellietstaat van een ander totalitair regime – dat bovendien zélf had deelgenomen aan de oorspronkelijke invasie. Oorlog, zo stellen moderne theoretici, heeft een eigen logica, en die begint al lang vóór het eerste schot wordt gelost.
Het gebrek aan realisme van de ‘realisten’
In rechtse middens wordt wel eens gedweept met professor John Mearsheimer en zijn ‘offensief realisme’. Tom Vandendriessche, VB-Europarlementslid, nodigde hem recent nog uit voor een lezing. Mearsheimer erkent dat landen bij hun veiligheidsbeleid vergissingen maken door overmoed, gebrekkige informatie en verkeerde percepties, maar houdt tegelijk vast aan het idee van staten als grotendeels rationele en voorspelbare actoren. Die theorie bracht hem ertoe de Russische troepenopbouw begin 2022 te interpreteren als een drukkingsmiddel, een correcte reactie op de dreiging van NAVO-uitbreiding. Mearsheimer overschatte de rationaliteit van Poetin. Een week voor de invasie voorspelde hij nog dat Rusland niet zou aanvallen. Het werd niet zijn enige foute inschatting.
“Poetin heeft zichzelf een taak van historisch formaat toegedicht”
Mearsheimer blijft niettemin de patroonheilige van de ‘Putinversteher’, de sympathisanten van Poetin in het Westen, omdat hij de NAVO consequent als hoofdschuldige blijft aanwijzen. Hij geniet het voordeel een helder en eenvoudig verklaringsmodel aan te bieden aan mensen die sowieso al geneigd waren de goede kanten te zien van de vijand van hun vijand, in casu westerse politici en elites. Daarmee herleidt hij echter de werkelijkheid. Hij onderschat hoe ideologie meer is dan louter retoriek en ook daadwerkelijk beleid stuurt. Hij onderschat de rol van binnenlandse politiek. En hij onderschat vooral de invloed van de persoonlijkheid van leiders, in dit geval Vladimir Poetin.
Klinken al deze theoretische beschouwingen complex ? Dat is omdat oorlog dat ook is – veel ingewikkelder dan het beeld dat we krijgen in films en, helaas, ook in kranten. Het belangrijkste om te onthouden, is dat rationele overwegingen slechts een van de vele factoren zijn die tot oorlog kunnen leiden. Misverstanden, ideologie en de ijdelheid van leiders spelen minstens een even grote rol. De echte les : je ziet een oorlog heel moeilijk aankomen. En wanneer hij begint, kan hij, als een zwart gat, alles in zijn omgeving opslokken.
Een langzame escalatie
De oorlog in Oekraïne is daar trouwens een schoolvoorbeeld van. Sinds de Maidanrevolutie en de verkiezing van prowesterse leiders was er politieke onvrede in het Russischgezinde oosten van het land. Die werd acuut nadat Rusland in 2014 onverwacht de Krim annexeerde. Die annexatie verliep overigens zonder formele oorlog. Rusland wilde geen grootschalig conflict en Oekraïne beschikte niet over de middelen om er een uit te lokken.
De Oekraïense zwakte sterkte de rebellen in de Donbas om naar de wapens te grijpen. Oekraïne sloeg terug, maar noemde dat nog steeds geen oorlog, wel een ‘antiterroristische operatie’. Rusland reageerde met het leveren van wapens aan de rebellen. Toen Oekraïne hen steeds verder in het nauw dreef, begon Rusland troepen te verzamelen aan de grens. Poetin ontkende nog steeds dat hij een oorlog plande. De Oekraïners, merkwaardig genoeg, geloofden hem, ondanks waarschuwingen van Amerikaanse inlichtingendiensten.
Op 24 februari 2022 trokken Russische troepen Oekraïne binnen. Poetin ging nooit over tot een formele oorlogsverklaring, maar noemde de inval een ‘Speciale Militaire Operatie’, voorgesteld als het herstellen van orde in een opstandige provincie waar ‘nazi’s’ aan de macht zouden zijn gekomen.
De Russische troepen, duidelijk voorbereid op een operatie van hoogstens enkele weken, werden onverwacht teruggeslagen in het noorden en rond Charkiv. In de Donbas-regio ontaardde het offensief in een traag loopgravengevecht. Het Westen reageerde veel feller dan verwacht. Rusland, dat onder meer wilde verhinderen dat Oekraïne tot de NAVO zou toetreden, moest toezien hoe als reactie twee andere buurlanden, Finland en Zweden, wél lid werden van het bondgenootschap. Poetin had zich vergist – over bijna alles. Als er al een kosten-batenanalyse is gemaakt, wat te betwijfelen valt, dan was die in elk geval grondig verkeerd.
Dit hele verhaal wordt beheerst door de fenomenen die eerder werden beschreven : oorlog als autonoom proces, verkeerde inschattingen, overschatting van de eigen kracht, onderschatting van de duur, van de vastberadenheid van de tegenstander en van de mogelijkheid tot escalatie.
De ambitie van leiders
Je kan niet rekenen op de rationaliteit van staten om uitsluitend hun nuchtere belangen na te streven. Poetin is met andere dingen bezig dan wat goed is voor zijn volk. Hij wil de geschiedenis ingaan als de leider die het grote Rusland van weleer heeft hersteld. In 2005 noemde hij de ineenstorting van de USSR “de grootste geopolitieke ramp van de twintigste eeuw”. In een lang essay schreef hij over het oude ‘Rus-rijk’, waartoe ook Oekraïners en Wit-Russen zouden behoren. In een toespraak in 2022, vlak voor de invasie, noemde hij het toekennen van soevereiniteit aan de Sovjetrepublieken in 1991 een “historische strategische fout”, iets “werkelijk fataal”.
Poetin heeft zichzelf een taak van historisch formaat toegedicht. Hoever hij nog zal gaan in die persoonlijke ambitie, hangt af van de tegenstand die hij denkt te zullen ontmoeten. Zoals Lenin schreef : “Men moet zich aanpassen aan de meest uiteenlopende strijdomstandigheden: terugwijken wanneer dat moet en oprukken wanneer dat kan.”
Je weet nooit hoe een lokaal conflict een heel continent of zelfs de wereld kan meeslepen. In Estland en Letland, bijvoorbeeld, maken Russischtalige minderheden ongeveer een kwart van de bevolking uit. Het is onmogelijk te voorspellen of zij ooit een katalysator zullen worden van gewapend conflict, ook al is de context verschillend van die in Oekraïne.
Schokbestendigheid
In ‘How the World Really Works’ beschrijft Vaclav Smil het wezen van de moderne beschaving als “een zoektocht naar het geleidelijk terugdringen van risico’s en het beter wapenen van breekbare systemen tegen de gevaren waaraan ze blootstaan”. Er is een zekere gelijkenis met de waarschuwingen van Nassim Nicholas Taleb voor ‘zwarte zwanen’ : extreme gebeurtenissen met grote gevolgen. Volgens Taleb heeft het weinig zin die te proberen te voorspellen. Je moet wel je samenleving veerkrachtig genoeg maken om schokken op te vangen.
Een journalist vroeg ooit aan de Britse premier Harold Macmillan wat de grootste uitdaging voor een staatsman is. Macmillan antwoordde : “Events, dear boy, events.” Een geloofwaardig leger kan ons behoeden tegen de schokken van gebeurtenissen die we niet zien aankomen. Dat vraagt uiteindelijk slechts een beperkt deel van onze welvaart. Soms kan het zulke schokken zelfs voorkomen. Ik denk dat Mia Doornaert gelijk heeft. Indien Europa in 2022 militair geloofwaardig was geweest, had Poetin wellicht twee keer nagedacht voor hij zijn tanks over de grens liet rollen.
foto’s (c) Gazet van Hove.