Pensioenen onder vuur ?
NIEUWS – door Vanille Dujardin – www.doorbraak.be .
Wie vandaag het pensioendebat volgt, krijgt al snel de indruk dat er iets wordt ‘afgepakt’. Werkloosheidsperiodes tellen minder mee, vervroegd pensioen wordt ontmoedigd en de pensioenmalus loert om de hoek. Volgens econoom Bart Van Craeynest (Voka) zijn de hervormingen die de regering-De Wever inzet geen ideologische breuk, maar een inhaalbeweging. ‘Ons pensioenstelsel is gebouwd in een tijd waarin er veel werkenden en weinig gepensioneerden waren’, duidt hij. ‘Die realiteit bestaat gewoon niet meer.’
België werkt nog altijd met een repartitiesysteem : de werkenden van vandaag betalen de pensioenen van de huidige gepensioneerden. Dat systeem functioneerde zolang de demografie meezat. ‘Maar die verhouding is volledig gekanteld’, legt Van Craeynest uit. ‘We weten al twintig à dertig jaar dat dit eraan kwam. Nu neemt de regering een aantal maatregelen om dat bij te sturen. Dat is volgens mij logisch.’
De babyboomgeneratie gaat nu massaal met pensioen, terwijl de groep actieve werkenden relatief kleiner is. ‘Daar kunnen we weinig aan doen’, voegt de econoom eraan toe. ‘Die mensen zijn geboren, die gaan met pensioen. De vraag is alleen : hoe betaal je dat ?’ Volgens hem zijn er in essentie maar twee opties : ofwel verhoog je elders belastingen, ‘wat moeilijk is in een land met een zeer hoge fiscale druk’, ofwel stuur je het systeem zelf bij.
Bonus-malus : eindelijk een echte prikkel
Een van de meest besproken maatregelen is het nieuwe bonus-malussysteem. De pensioenbonus kan vanaf 1 januari 2026 worden opgebouwd, terwijl de malus pas in 2027 ingaat. Die laatste legt een lager pensioen op bij vervroegde uitstap. Tot nu toe was het financieel vaak rationeel om vroeger te stoppen met werken, aldus Van Craeynest. ‘Het verschil in pensioen was minimaal. Waarom zou je dan nog drie jaar langer werken voor 60 of 70 euro per maand extra ?’
Waarom lukt langer werken in Scandinavië en Nederland wel ? Werken is hier niet fundamenteel zwaarder
België behoort inderdaad al jaren tot de landen met de laagste effectieve pensioenleeftijd. ‘Gemiddeld stoppen Belgen rond 61 jaar’, zegt Van Craeynest. ‘In landen als Zweden ligt dat rond 65. Dat verschil van vier jaar maakt een gigantisch verschil voor de financiering.’ Het argument dat Belgen ‘niet langer kunnen werken’, overtuigt hem niet. ‘Waarom lukt het in Scandinavië en Nederland wel ? Werken is hier niet fundamenteel zwaarder’.
Het verschil zit volgens hem in historische keuzes. ‘We hebben jarenlang systemen opgebouwd die vervroegd stoppen mogelijk maakten : brugpensioen, langdurige gelijkstellingen, alternatieve uitstaproutes’, zegt hij. ‘Dat creëert een mentaliteit.’
Met de malus zou dat moeten veranderen. Wie vroeger stopt, draagt ook meer zelf de financiële gevolgen. ‘Dat werd vroeger afgewenteld op de samenleving, nu niet meer’, zegt Van Craeynest. Volgens hem is dit geen straf, maar een logische correctie van een scheefgegroeid systeem. ‘Als je beslist om vroeger te stoppen, dan ga je dat voelen in je pensioen. Dat is geen pensioenroof, dat is verantwoordelijkheid.’
Werkloosheid en gelijkgestelde periodes : minder vanzelfsprekend
Een ander gevoelig punt is de rol van werkloosheid en andere gelijkgestelde periodes in de pensioenopbouw. In België wordt een opvallend groot deel van de pensioenrechten opgebouwd zonder effectieve arbeid. ‘Ongeveer een derde van de pensioenrechten in de privésector komt uit gelijkgestelde periodes’, zegt Van Craeynest. Dat is volgens hem moeilijk houdbaar. ‘Die rechten moeten wel betaald worden, maar er staan geen bijdragen tegenover.’
De regering probeert dat nu bij te sturen. Concreet betekent dat dat werkloosheidsperiodes wel blijven meetellen voor het pensioen, maar niet langer alsof men effectief aan het werk blijft : de opbouw gebeurt voortaan op basis van een lager fictief loon en weegt minder door in de toegang tot vervroegd pensioen. Ook het totale aandeel van gelijkgestelde periodes in een loopbaan wordt begrensd.
De kernvraag blijft : hoeveel solidariteit willen we, en tot waar is dat betaalbaar ?
Volgens Van Craeynest was België daarin ‘te ver doorgeslagen’. ‘Bij ziekte of tijdelijke werkloosheid is solidariteit logisch’, zegt de econoom. ‘Maar de vraag is : hoe ver laat je dat gaan ? En is alles pure tegenslag, of spelen er soms ook persoonlijke keuzes mee ?’
Dat sommige grenzen politiek gevoelig liggen, bleek ook toen het plan opdook om zwangerschapsrust niet langer mee te laten tellen voor het pensioen. Na felle kritiek werd dat voorstel ingetrokken. Volgens de econoom was die bijsturing terecht. ‘Zwangerschap is een maatschappelijke keuze’, vindt hij. ‘Dat moet je solidair dragen.’ Maar ook hier benadrukt hij het bredere debat. De kernvraag blijft : hoeveel solidariteit willen we, en tot waar is dat betaalbaar ?
Mediaframing : van ‘pensioenroof’ naar realiteit
De pensioenmalus wordt pas in 2027 van kracht. De voorwaarden voor vervroegd pensioen worden dan verder aangescherpt. Tegen 2030 zal de wettelijke pensioenleeftijd stijgen naar 67 jaar. Er staat dus nog een heleboel maatregelen op het programma. Volgens Van Craeynest niets spectaculairs. ‘We zetten ons eigenlijk gewoon opnieuw in lijn met landen rond ons’, zegt hij.
Elke verandering voelt als verlies
Dat het protest toch zo hevig is, verbaast hem niet. ‘Mensen zijn lang gewend geweest aan een systeem dat vroeger stoppen aanmoedigde’, zegt hij. ‘Elke verandering voelt dan als verlies.’ Maar de keuze is volgens hem onvermijdelijk. ‘We leven gemiddeld veel langer dan toen dit systeem werd ontworpen. Dan is het logisch dat we ook iets langer werken.’
Van Craeynest ergert zich daarom ook aan de manier waarop het pensioendebat vaak wordt gevoerd. ‘Vanuit vakbondshoek en bij de PvdA wordt gesproken over “pensioenroof”. Dat is een sterk woord, en het klopt niet’, zegt hij. Wat volgens hem systematisch ontbreekt in de berichtgeving, is het bredere plaatje. ‘Men rekent uit hoeveel iemand zou verliezen bij vervroegd pensioen, maar vergeet erbij te zeggen dat je niets verliest als je gewoon werkt tot de wettelijke pensioenleeftijd’, concludeert de econoom. ‘Bovendien gaat het niet over straffen of belonen. Het gaat over hoe we onze pensioenen überhaupt nog betaalbaar houden.’
Vanille Dujardin is zelfstandig journalist en schrijft al drie jaar voor diverse Belgische kranten, weekbladen en websites. Haar scherpe pen en nieuwsgierige blik focussen zich vaak op politiek en maatschappelijke thema’s. Sinds 2025 werkt ze voor Doorbraak, waar ze haar passie voor politiek en journalistiek ten volle inzet.
foto’s (c) Gazet van Hove.