Jan Denys over de 500.000 arbeidsongeschikten in ons land
NIEUWS – door Filip Michiels – www.doorbraak.be .
Jan Denys : ‘De regering heeft intussen al een aantal belangrijke initiatieven genomen om structurele veranderingen door te voeren. We zullen moeten afwachten wat er de komende jaren nu echt verandert.’
foto © Doorbraak
Bijna zestig procent van de arbeidsongeschikten in ons land zou perfect aan de slag kunnen, zo blijkt uit een Riziv-rapport uit 2019 dat Het Laatste Nieuws deze week naar boven spitte.
De ziekenfondsen ontkenden en de politieke linkerzijde relativeerde, maar arbeidsmarktspecialist Jan Denys toont zich niet verrast. ‘Een hele generatie politici heeft in deze boter op het hoofd.’
Zes op de tien mensen die in ons land eigenlijk onterecht arbeidsongeschikt worden verklaard wegens ziekte, dat is een ronduit verbijsterend cijfer. Maar u bent niet echt verbaasd ?
Nee, eigenlijk niet. Daarvoor buig ik me al net iets te lang over onze arbeidsmarkt, het is een bevestiging van wat we al veel langer weten. Dit gezegd zijnde : de steekproef dateert van 2019 en de voorbije jaren is er toch wel een en ander veranderd. In die zin heeft minister Frank Vandenbroucke (Vooruit) dus wel gelijk als hij zegt dat zeker deze regering een aantal belangrijke initiatieven heeft genomen om bepaalde misstanden aan te pakken en structurele veranderingen door te voeren. Maar goed, we zullen moeten afwachten wat er de komende jaren nu echt verandert op het terrein.
Geen enkel ander Europees land kent in verhouding zoveel mensen die omwille van medische redenen arbeidsongeschikt zijn als België, intussen zowat een half miljoen. Klinkt de verdediging van de minister dat er ook enkele methodologische fouten in de Riziv-studie zaten dan toch niet eerder zwak ?
De situatie waarin we vandaag zitten is natuurlijk niet van de ene dag op de andere ontstaan. Een hele generatie politici is er dus mee verantwoordelijk voor, dat is duidelijk. In België lag het percentage mensen dat effectief terugkeerde naar de arbeidsmarkt — of ze nu uitgevallen waren omwille van werkloosheid of omwille van ziekte — altijd al bijzonder laag geweest in vergelijking met heel wat andere landen. Je kan echt wel spreken van een systeemfout.
Alles valt of staat met de rol die vakbonden of mutualiteiten zelf willen opnemen
Alle betrokken partijen hadden daarbij boter op het hoofd : de politiek, de vakbonden, de mutualiteiten en – in het geval van ziekte of invaliditeit – ook de artsen. Twintig jaar geleden al begon men in te zetten op een scherpere controle van de werklozen, maar eigenlijk loopt die verstrengde aanpak nog altijd niet echt van een leien dakje. Zeker niet in Brussel en Wallonië. Dezelfde systeemfouten – een zeer gebrekkige activering en re-integratie op de arbeidsmarkt – bleven intussen wel voortbestaan in het beleid naar langdurig zieken toe. Eigenlijk is het de Arizona-regering die nu ook op dat vlak het gaspedaal écht heeft ingeduwd.
De nu opgedoken Riziv-studie toont vooral aan dat artsen en ziekenfondsen te snel het verdict van arbeidsongeschiktheid vellen. Mogen we deze taak wel nog aan de ziekenfondsen toevertrouwen, in de wetenschap dat zij natuurlijk ook willen inzetten op een goede klantenrelatie met hun leden ? Ook wanneer die er de kantjes blijken af te lopen ?
Dat is zonder meer een terechte vraag. Maar tegelijk zijn er voorbeelden legio van landen — denk aan Denemarken of Duitsland — waar bijvoorbeeld de vakbonden wel degelijk een belangrijke rol spelen bij de begeleiding en activering van werklozen. Die werklozen zijn ook hun ‘klanten’, maar toch werkt de arbeidsmarkt in die landen veel beter dan bij ons. Ik denk dat alles valt of staat met de rol die vakbonden of mutualiteiten zelf willen opnemen, hoe ze zichzelf zien als onderdeel van het bredere systeem.
Daarnaast moeten we in ons land natuurlijk ook naar de werkgevers kijken. Jarenlang waren er werklozen genoeg, en die vielen bovendien ook al heel snel ten laste van de sociale zekerheid. Met andere woorden : de werkgevers lagen van die groep niet echt wakker.
Last but not least zijn zowel de vakbonden als de mutualiteiten bij ons natuurlijk ook een verlengstuk van de politiek, zeker in het zuiden van het land, en sloop de Latijnse mentaliteit ook wel deels in hun discours. Maar dé grote fout zat volgens mij toch vooral in de aansturing en handhaving van dat systeem. Daarvoor moeten we in eerste instantie naar de politiek kijken.
Ik vind dat minister Vandenbroucke ook echt de handschoen heeft opgenomen
U vindt dat er sinds kort wél stappen gezet worden om onder meer de mutualiteiten meer op hun verantwoordelijkheid te wijzen in de reactivering van langdurig zieken ?
Toch wel. Als de ziekenfondsen niet meer activerend worden, dreigen ze bijvoorbeeld hun toelagen te zien dalen. We moeten dit nog wat tijd geven, maar ik verwacht wel dat we binnen dit en enkele jaren de vruchten zullen plukken van het veranderende beleid. En ere wie ere toekomt : ik vind dat minister Vandenbroucke in deze ook echt de handschoen heeft opgenomen. Maar de langdurig zieken zijn tegelijk ook een veel grotere uitdaging dan de langdurig werklozen, omdat ook de artsen hierbij een cruciale rol spelen. En natuurlijk verdedigen ook zij in eerste instantie hun eigen belangen.
De eerste reacties van de mutualiteiten op de Riziv-studie waren niet meteen veelbelovend. Zo hadden ze het onder meer over ‘methodologische fouten’ in de studie. Met andere woorden : de paraplu ging opnieuw heel snel open ?
Kijk, in 2021 wees ikzelf in een Randstad-rapport al op de pijlsnelle stijging van het aantal langdurig zieken en arbeidsongeschikten in dit land. Daaruit bleek duidelijk dat er geen objectieve factoren waren die die toename konden verklaren. Het kon dus alleen aan het systeem liggen. Ik vind de reactie van de ziekenfondsen nu dan ook bijzonder teleurstellend. Het zou hen sieren mochten ze de systeemfouten uit het verleden erkennen.
Sommige artsen blijven werk nog altijd als ‘ziekmakend’ beschouwen
En naast de mutualiteiten zaten ook het Riziv — dat natuurlijk heel dicht bij de politiek staat – en de artsen mee in dat systeem. We moeten maar naar het verschillend voorschrijfgedrag van artsen in het noorden versus het zuiden van het land kijken om te weten dat we ook daar met een probleem zitten. Sommige artsen blijven werk nog altijd als ‘ziekmakend’ beschouwen, en zien blijkbaar niet in dat je net kunt genezen door opnieuw aan het werk te gaan. Dat zijn nieuwe inzichten die blijkbaar maar langzaam doorsijpelen. We weten ook dat artsen vaak een nogal corporatistische reflex hebben. Hun voorschrijfgedrag wordt voortaan ook beter opgevolgd, en dat is wat mij betreft een zeer goede maatregel.
De budgettaire situatie van dit land is precair, en de almaar verder oplopende uitgaven in de sociale zekerheid dragen daar in grote mate toe bij. Krijgen we de tanker snel genoeg gekeerd met wat nu op tafel ligt aan maatregelen voor langdurig zieken en werklozen ?
Kijk, na het uitlekken van dat Riziv-rapport gaan er nu, onder meer bij de N-VA, stemmen op voor een parlementaire onderzoekscommissie. Dat mag van mij, maar ik zou nu toch vooral focussen op de opvolging en de eventuele bijsturing van een aantal maatregelen die intussen genomen werden. We kunnen de nu nog bestaande misstanden geen tien jaar meer op hun beloop laten.
Bijzonder opvallend : 40 procent van de langdurig zieken kampen met een psychische aandoening, met depressie en burn-out als voornaamste klachten. Dat zijn nu net aandoeningen die vaak ook extreem moeilijk te bewijzen of te ontkennen vallen ?
Op zich is het niet zo vreemd dat we in ons land een verschuiving zien van puur fysieke naar psychische klachten. We zijn immers geëvolueerd van een voornamelijk agrarisch-industrieel georiënteerde arbeidsmarkt naar een diensteneconomie.
Het is duidelijk dat je bij een deel van die burn-outs ook wel vragen kan stellen
Los daarvan is het ook duidelijk dat je bij een deel van die burn-outs ook wel vragen kan stellen, en al zeker bij de aanname dat die altijd werk gerelateerd zouden zijn. Er is veel meer stress óp maar zeker ook naast het werk, daar moeten we niet flauw over doen. Ik geloof niet in het jarenlang overheersende narratief dat het opvallend hoge aantal langdurig zieken in ons land toch vooral de fout was van de werkgevers. Er zijn geen serieuze indicaties dat de aangeboden arbeid in België minder kwalitatief of meer ziekmakend zou zijn dan pakweg in Duitsland of Oostenrijk.
Mag er ook van werkgevers in deze toch geen grotere inbreng worden gevraagd, zeker als het over de mogelijke re-integratie op de werkvloer gaat ?
We moeten absoluut af van het idee dat mensen dan sowieso altijd naar hun oude job moeten terugkeren. Werkgevers worden sinds kort ook financieel een stukje meer aangespoord om hun verantwoordelijkheid op te nemen, en ik denk dat het in vele gevallen voor alle partijen goed is dat werknemers een doorstart kunnen maken in een andere werkomgeving. Je zal me niet horen zeggen dat dit altijd en overal een optie is, maar de kaarten daarvoor liggen nu toch relatief goed, omdat er nog altijd flink wat openstaande vacatures zijn.
Een vaak terugkerende klacht is natuurlijk wel dat mensen die pakweg negen maand of een jaar ‘out’ waren nog amper opnieuw welkom zijn op de werkvloer, omdat ze intussen niet meer inzetbaar zouden zijn. Erger nog : vakbonden of mutualiteiten enerzijds en werkgevers anderzijds vinden elkaar niet zelden in dat discours ?
Er is voldoende wetenschappelijk bewijs dat mensen veel vlotter opnieuw instromen als ze nog niet overdreven lang weg zijn van we werkvloer. Zelfs wie enkele weken vakantie achter de rug heeft, heeft doorgaans enkele dagen nodig om opnieuw volledig gerodeerd te zijn. Net daarom is het cruciaal om zo snel en zo kordaat mogelijk in te grijpen wanneer mensen uitvallen, om welke reden dan ook. Dat zien we overigens ook in de praktijk bevestigd in landen zoals Denemarken of Duitsland.
Op termijn zal er zich sowieso ook een heuse mentaliteitswijziging voltrekken
Schieten overheidsactoren zoals de VDAB, Actiris of Forem op dat vlak niet gewoon te kort als het over de werklozen gaat ? En idem dito voor artsen en mutualiteiten naar de langdurig zieken toe ?
Er moet veel korter op de bal worden gespeeld, absoluut. In het geval van langdurig zieken betekent dit bijvoorbeeld veel meer interventiemomenten, zodat er veel minder mensen echt langdurig uitvallen. Daar wordt nu ook werk van gemaakt : wie uitvalt, wordt veel sneller opgevolgd. Iemand zomaar zes maanden ziekteverlof voorschrijven zonder verdere tussentijdse opvolging kan bijvoorbeeld niet meer. Maar goed, laat ons nog even afwachten of dit veranderde beleid ook op korte termijn al effectief vruchten afwerpt.
Naar de langdurig werklozen toe zette de federale regering nu een historische stap door de werkloosheidsuitkeringen in de tijd te beperken. De eerste data lijken aan te geven dat zowat een derde van die langdurig werklozen finaal bij het OCMW gaat aankloppen, en dus nog altijd ten laste van de overheid blijft vallen. Moeten we ons daar bij neerleggen, of kan ook die groep nog verder geactiveerd worden ?
Voor mij is het glas halfvol. Eens de werkzaamheidsgraad boven 80 procent uitstijgt — en alvast in Vlaanderen komt die drempel in zicht — spreken economen al snel van ‘volledige tewerkstelling’. De inspanningen die je als overheid moet verrichten om ook die restgroep nog aan de slag te krijgen, zijn doorgaans te groot om nog echt rendabel te zijn.
Ik vind dan ook dat we zeker in deze eerste fase niet ontevreden kunnen zijn over de impact van de regeringsmaatregel. En vergeet niet dat die maatregel vooral ook preventief bedoeld is : nu zitten we nog met een soort van historische erfenis opgescheept, maar op termijn zal er zich sowieso ook een heuse mentaliteitswijziging voltrekken.
Filip Michiels is zelfstandig journalist/auteur en schreef ruim 20 jaar voor diverse Belgische kranten, weekbladen en websites. Hij won tweemaal de Citi Persprijs voor economische journalistiek en was eenmaal genomineerd voor de Belfius Persprijs. In 2022 publiceerde hij de biografie van Bessel Kok : “Chaos & Charisma”. Hij werkt sinds 2019 voor Doorbraak en coördineert ook Doorbraak Magazine.
foto’s (c) Gazet van Hove.