door Pieter-Jan Verstraete – www.doorbraak.be .
| Titel | Hendrik de Man |
|---|---|
| Subtitel | Visionair of verrader ? |
| Auteur | Mieke Van Haegendoren |
| Uitgever | Ertsberg |
| ISBN | 9789022342558 |
| Onze beoordeling | |
| Aantal bladzijden | 360 |
| Prijs | € 34.95 |
Met haar biografie van Hendrik de Man brengt Mieke van Haegendoren een van de meest intrigerende en controversiële denkers uit de Belgische geschiedenis opnieuw onder de aandacht. Ze schetst scherp hoe een vernieuwende socialist uitgroeide tot een tragische figuur.
De levensloop van Hendrik de Man is er een van contrasten en breuklijnen. In 1885 geboren in een welgesteld, vrijzinnig en Vlaamsgezind Antwerps burgerlijk milieu, groeide hij op in een omgeving waar cultuur, taal en intellectuele vorming centraal stonden. Via zijn moeder was hij bovendien verwant aan Jan van Beers, een bekende naam binnen de 19de-eeuwse Vlaamse Beweging. Het gezin was uitgesproken kosmopolitisch : Frans, Nederlands, Engels en Duits werden er vlot gesproken en gelezen.
Socialisme in Gent, radicaal Karl Marx
Als jongeman trok De Man naar Gent, dat rond 1900 het centrum van het Vlaamse socialisme vormde. In die industriestad, met haar omvangrijk textielproletariaat, kreeg zijn sociale bewogenheid concreet vorm. Hij nam actief deel aan betogingen en politieke discussies, onder meer rond de vernederlandsing van de universiteit.
Zijn engagement evolueerde snel van spontane verontwaardiging naar een ideologisch onderbouwde overtuiging. De studie van het werk van Karl Marx speelde daarbij een cruciale rol. De Man ontwikkelde zich tot een overtuigd marxist en zag het socialisme als een levensopdracht.
Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht
Van Haegendoren beschrijft hoe De Man zijn academische studies opgaf om zich volledig met de arbeidersklasse te identificeren. Hij trok naar Duitsland, waar hij als journalist werkte en zich onderdompelde in het socialistische milieu.
Daar ontmoette hij toonaangevende figuren als Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht en Karl Kautsky. Die periode was er een van intense intellectuele vorming en versterkte zijn internationale blik op het socialisme.
Emile Vandervelde en het reformisme
Na zijn terugkeer in België kwam de Man onder de vleugels van Emile Vandervelde terecht. Binnen de Belgische Werkliedenpartij groeide hij uit tot een gedreven organisator en partijfunctionaris.
Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog nam hij afstand van revolutionaire illusies. Hij evolueerde naar een reformistisch standpunt, waarbij hij geloofde dat sociale verandering via geleidelijke hervormingen tot stand moest komen.
Zur Psychologie des Sozialismus (1926)
Na de oorlog en diverse buitenlandse ervaringen kwam de Man tot een fundamentele herziening van zijn ideeën. Dat mondde uit in zijn bekendste werk, Zur Psychologie des Sozialismus (1926). Daarin brak hij met het orthodoxe marxisme en legde hij de nadruk op ethiek en psychologie als fundamenten van het socialisme.
Volgens Mieke van Haegendoren gaf dat boek een nieuwe impuls aan het socialistische denken in Europa. Het bood een alternatief voor een ideologie die volgens velen vastgelopen was in economisch determinisme.
Plan van de Arbeid
In de jaren 30 probeerde de Man zijn ideeën te vertalen naar beleid met het Plan van de Arbeid. Dat ambitieuze programma moest de economische crisis aanpakken via een vorm van planeconomie.
Aanvankelijk oogstte hij veel lof en werd hij gezien als een vernieuwende denker. Maar de weerstand groeide snel. Binnen zijn eigen partij werd hij bekritiseerd om zijn technocratische aanpak en vermeende ijdelheid. Als minister bleek hij bovendien weinig diplomatisch, wat zijn politieke slagkracht ondermijnde.
Collaboratie en controverse
De meest omstreden fase van zijn leven situeert zich tijdens de Duitse bezetting. De Man zag hierin een kans om zijn ideeën alsnog te realiseren, maar kwam daardoor in conflict met zowat alle betrokken partijen.
Van Haegendoren analyseert scherp hoe hij zich liet meeslepen door politieke illusies. Zijn houding tijdens de oorlog leidde na de bevrijding tot een zware veroordeling en blijvende reputatieschade.
Ballingschap en veroordeling
Na de oorlog werd de Man bij verstek veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf en een zware geldboete. Hij week uit naar Zwitserland, waar hij de rest van zijn leven in relatieve anonimiteit doorbracht.
Zijn naam verdween uit de socialistische geschiedschrijving. Volgens Van Haegendoren paste dat in een bredere tendens om hem na de oorlog uit het collectieve geheugen te wissen.
Een genuanceerde herwaardering
De grote verdienste van deze biografie is dat Mieke van Haegendoren erin slaagt een evenwichtig beeld te schetsen. Ze vermijdt zowel vergoelijking als veroordeling en plaatst De Man consequent in zijn historische context.
Haar werk onderscheidt zich van eerdere studies, zoals die van Jan Willem Stutje, door de vlotte stijl en de aandacht voor zowel het persoonlijke als het politieke leven van de Man. De rijke documentatie en heldere structuur maken het boek toegankelijk én informatief.
Hendrik de Man, tragisch figuur
Met deze biografie levert Mieke van Haegendoren een belangrijke bijdrage aan de herwaardering van Hendrik de Man. Ze toont hem als een originele, maar tragische figuur : een intellectueel die het socialisme wilde vernieuwen, maar uiteindelijk strandde in politieke isolatie.
Het resultaat is een genuanceerde en lezenswaardige studie die niet alleen inzicht biedt in één man, maar ook in de spanningen en breuklijnen van het Europese interbellum.
foto’s (c) Gazet van Hove.