Jinnih Beels : ‘Maatschappelijke geschiedenis verloopt zelden in een rechte lijn. Elke periode roept vroeg of laat een tegenbeweging op.’
Jinnih Beels (Vooruit) pleit voor meer verdraagzaamheid, nuance en kalmte. foto © DB
Wat is ‘conservatief gedachtengoed’ anno 2026 ? Ik zou zeggen : ik vraag het voor een vriend, maar eigenlijk vraag ik het vooral voor mezelf. Want heel het debacle rond ‘De Foto van Vlaanderen’, het ‘onderzoek’ waarmee onze openbare omroep vorige week uitpakte, toont vooral aan hoe kortzichtig en ongenuanceerd we vandaag als samenleving omgaan met begrippen als progressief en conservatief.
En nee, daarmee doel ik voor alle duidelijkheid zelfs niet op het methodologische brolwerk dat die studie achteraf bleek te zijn. Daar is intussen al genoeg inkt over gevloeid.
Progressief, dus beter ?
Wel doel ik op de betekenis die we vandaag aan die begrippen geven, en vooral op het waardeoordeel dat er automatisch aan vasthangt. Want dat zag je niet alleen in de rapportering van die studie, maar ook in de voorspelbare verontwaardiging en politieke correctheid die tegenwoordig vaak bovenkomt zodra maatschappelijke of ethische thema’s ter sprake komen.
Elke onwettige daad of elke vorm van geweld die schade berokkent aan anderen, is verwerpelijk
Ik heb daar twee fundamentele bedenkingen bij. Ten eerste wordt conservatief gedachtengoed vandaag opvallend snel weggezet als iets ‘slechts’, ‘achterhaald’ of maatschappelijk gevaarlijks. Alsof elke conservatieve reflex automatisch een stap terug richting de middeleeuwen zou zijn en het bewijs dat onze samenleving op instorten staat. Maar dat oordeel vertrekt op zich al vanuit een soort morele superioriteit : het idee dat progressieve overtuigingen per definitie beter, verstandiger of ethisch verhevener zouden zijn dan conservatieve.
Voor alle duidelijkheid en voor men mij opnieuw probeert weg te zetten als ‘rechtse zak’… Elke onwettige daad of elke vorm van geweld die schade berokkent aan anderen, is verwerpelijk. Punt. Maar zulke ontsporingen doen zich evengoed voor binnen progressieve als conservatieve milieus. Voor mij is het even evident om én het recente homofobe geweld in Turnhout ondubbelzinnig te veroordelen én het intimiderende en soms extremistische gedrag dat we bij de anti-Israëlische protestacties aan de UGent zien.
Homoseksualiteit afkeuren
Waar ik mij aan erger, is dat bepaalde meningen vandaag sneller als ‘correct’ of maatschappelijk aanvaard worden gezien dan andere. Terwijl een gezonde samenleving moet kunnen omgaan met mensen die fundamenteel verschillend denken. Enkel wanneer ideeën vrij besproken en tegen elkaar afgewogen kunnen worden, ontstaat er een evenwichtig maatschappelijk debat. Progressief en conservatief bestaan daarbij bovendien ook maar bij gratie van elkaar – je kan het ene onmogelijk definiëren zonder het andere.
Dat betekent ook dat niet iedereen dezelfde morele overtuigingen of levensvisies hoeft te delen. Je mag homoseksualiteit persoonlijk afkeuren, je mag kritiek hebben op bepaalde regimes of maatschappelijke evoluties – als die overtuigingen zich maar niet vertalen in geweld of intimidatie tegenover derden. Niet elke afwijkende mening hoeft onmiddellijk behandeld te worden alsof ze een existentiële bedreiging vormt voor de samenleving.
Door complexe maatschappelijke discussies voortdurend te simplificeren tot een strijd tussen het ‘goede’ en ‘kwade’, wordt het almaar moeilijker om nog gewoon open en eerlijk van mening te verschillen. Terwijl discussies en spanningen rond moraal, identiteit of maatschappelijke verandering in essentie van alle tijden zijn.
Lading dekken
Wat mij overigens bij een tweede fundamentele bedenking brengt : misschien zijn de begrippen ‘progressief’ en ‘conservatief’ vandaag gewoon onvoldoende om nog de volledige lading te dekken binnen een 21ste-eeuwse westerse liberale democratie. We plakken die labels te pas en te onpas op mensen en standpunten, terwijl de realiteit meestal een pak genuanceerder is.
Hetzelfde standpunt kan tegelijk als ‘progressief’ of ‘conservatief’ worden bestempeld
Neem nu draagmoederschap. Als ik daar als vrouw bedenkingen bij heb vanuit bezorgdheid over de impact op vrouwenlichamen en de commercialisering van moederschap : ben ik dan plots conservatief, of net een doorgeslagen feministe ? Of de discussie rond de hoofddoek. Als iemand daar kritiek op heeft omdat hij vindt dat vrouwen onder sociale of familiale druk gezet worden om die te dragen : vertrekt dat standpunt dan vanuit conservatisme of net vanuit een sterk progressief idee over vrouwenemancipatie ?
Exact hetzelfde standpunt kan, afhankelijk van het uitgangspunt, tegelijk als ‘links’, ‘rechts’, ‘progressief’ of ‘conservatief’ worden bestempeld. Dat alleen al toont hoe beperkt en gemakzuchtig die labels geworden zijn.
Nieuwe context
Bovendien voeren we vandaag debatten over thema’s zoals genderidentiteit, draagmoederschap of multiculturaliteit in een maatschappelijke context die relatief nieuw is. Het is dus niet onlogisch dat mensen daar zoekend, twijfelend of verdeeld in staan. Wat mij vooral problematisch lijkt, is hoe snel daaraan vervolgens dramatische maatschappelijke conclusies of onheilspellende tendensen worden gekoppeld. Zeker omdat vergelijkingen met vroegere generaties of periodes vaak veel minder evident zijn dan vandaag soms wordt voorgesteld.
Misschien moeten we ons ook durven afvragen of bepaalde maatschappelijke tegenreacties vandaag niet net ontstaan als gevolg van een doorgedreven progressiviteit die voor veel mensen te moraliserend of te absolutistisch is geworden. Waarom zouden jongeren bijvoorbeeld geen kritische vragen mogen stellen over geslachtsoperaties of multiculturaliteit? Het is perfect mogelijk dat zulke bedenkingen vertrekken vanuit bezorgdheid, verantwoordelijkheidsgevoel of een zoektocht naar een houvast in een snel evoluerende samenleving.
Tegenbeweging
Maatschappelijke geschiedenis verloopt trouwens zelden in een rechte lijn. Elke periode roept vroeg of laat een tegenbeweging op. Dus kan het zijn dat het feit dat sommige jongeren vandaag opnieuw ‘conservatiever’ lijken niet zozeer een teken van maatschappelijk verval is, maar eerder een vrij klassieke slingerbeweging die samenlevingen altijd al hebben gekend ?
Dit is een pleidooi voor iets meer verdraagzaamheid, nuance en kalmte in maatschappelijke debatten
Wat vandaag als ‘vooruitstrevend’ wordt voorgesteld, is in veel gevallen gewoon de dominante moraal binnen een westerse liberale context. Maar ook díe waarden zijn historisch gegroeid, cultureel bepaald en dus niet noodzakelijk een universeel eindpunt waar elke samenleving automatisch naartoe moet evolueren.
In se is dit een pleidooi voor iets meer verdraagzaamheid, nuance en kalmte in maatschappelijke debatten. En misschien ook een bescheiden oproep om elkaar wat minder obsessief in ideologische hokjes te duwen zodra er twijfels rijzen over complexe vraagstukken.
Al zou een iets zorgvuldigere omgang met belastinggeld bij toekomstige ‘maatschappelijke onderzoeken’ van de openbare omroep uiteraard ook mooi meegenomen zijn.
Jinnih Beels (Vooruit) is gedeputeerde van de provincie Antwerpen en oud-politiecommissaris. Ze schrijft deze opinie in eigen naam.
foto’s (c) Gazet van Hove.