door Guido Cardinaels – www.doorbraak.be .
Guido Cardinaels : ‘De grootste bedreiging voor de academische vrijheid is subtieler en destructiever dan directe politieke bemoeienis : de almacht van het kapitaal.’
Met de aanstelling van Petra De Sutter als rector van de UGent vervaagt de grens tussen wetenschap en politiek.
De scheiding tussen kerk en staat geldt als een van de grootste intellectuele triomfen van de moderniteit. Het kostte eeuwen van strijd om de wetenschap te ontworstelen aan de verstikkende greep van religieuze dogma’s. Vandaag staan we voor een vergelijkbare uitdaging. Om de objectiviteit en de geloofwaardigheid van kennis te bewaken, is een radicale nieuwe grens nodig : de scheiding tussen wetenschap en politiek.
Nergens wordt de noodzaak hiervan zo pijnlijk duidelijk als aan de Universiteit Gent, die met de aanstelling van voormalig vicepremier Petra De Sutter als rector de grens tussen wetenschap en politiek definitief heeft uitgewist. De Sutter is niet direct een nieuwe paus, maar is en blijft een politiek symbool, en dus een gevaar voor vooringenomenheid en gebrek aan objectiviteit, vooral in de huidige klimaatdiscussie.
Instrument van de macht
De parallellen met het religieuze verleden zijn treffend. Waar vroeger de kerk dicteerde welke kosmologische wetten moreel acceptabel waren, probeert de hedendaagse politiek de wetenschappelijke realiteit naar haar hand te zetten. Wanneer een universiteit wordt geleid door iemand die jarenlang aan de knoppen van de uitvoerende macht zat, is de schijn van politieke inkleuring institutioneel verankerd. Wetenschappelijke data dreigen zo geen objectieve feiten meer te zijn, maar strategische munitie voor beleidsmakers.
Dat beschadigt de geloofwaardigheid van het academische bedrijf fundamenteel. Wetenschap levert feiten, geen waarden. Neem de stikstofcrisis in Vlaanderen.
Wetenschappers kunnen de depositie en de impact op de biodiversiteit berekenen. Maar de beslissing hoe die lasten worden verdeeld tussen landbouwers en industrie is een puur politieke en morele afweging. Wanneer de politiek zich achter ‘de wetenschap’ verschuilt om pijnlijke keuzes te depolitiseren, en de universiteitstoppen die politieke taal spreken, transformeert de wetenschap van een baken van waarheidsvinding in een instrument van de zittende macht.
Subsidiejagers
De grootste bedreiging voor de academische vrijheid is subtieler en destructiever dan directe politieke bemoeienis : de almacht van het kapitaal. De doctrine van academische onafhankelijkheid is een nobele illusie; in de praktijk wordt de richting van het onderzoek bepaald door de portemonnee. Universiteiten zijn getransformeerd tot markt-gedreven kennisfabrieken waar professoren noodgedwongen tot voltijdse subsidiejagers zijn verworden.
Universiteiten zijn getransformeerd tot marktgedreven kennisfabrieken waar professoren noodgedwongen tot voltijdse subsidiejagers zijn verworden
Die perverse dynamiek is pijnlijk zichtbaar in de farmaceutische sector. Multinationals financieren op grote schaal universitair onderzoek en klinische studies. Dat leidt onvermijdelijk tot een risico op publication bias : onderzoeken met een negatief resultaat voor de sponsor verdwijnen in een la, terwijl gunstige data breed worden uitgemeten.
De vrije denker dreigt zo een loonarbeider te worden van de hoogste bieder. Ook de overheid stuurt via competitieve geldstromen en strategische economische agenda’s aan op direct toepasbare, rendabele kennis, waardoor onafhankelijk fundamenteel onderzoek – de zoektocht naar kennis om de kennis zelf – langzaam opdroogt.
De conclusie is onvermijdelijk. Net zoals de rede ooit bevrijd moest worden van het religieuze altaar, moet zij nu worden beschermd tegen de vergaderzalen van de politiek en de balansen van de markt. Een universiteitstoptalent moet de onafhankelijkheid bewaken, mag niet de belichaming zijn van de politieke machtsstructuren. Pas wanneer de politieke agenda en de commerciële portemonnee de pen van de onderzoeker niet meer sturen, is de wetenschap werkelijk vrij.
Guido Cardinaels is doctor in de rechten en MBA. Hij is auteur van ‘De Scheve Maatschappij’ (2021).
foto’s (c) Gazet van Hove.