COLUMN – door Jan Denys – www.doorbraak.be .
Wat was me dat een mediaspektakel ! Els van Doesburg, waarnemend burgemeester van Antwerpen en kersverse moeder, had het aangedurfd om in Humo te roepen dat het moederschap ook gelukkig maakt en zelfs best weer wat meer mag worden verheerlijkt.
Van Doesburg hekelde daarbij de huidige trend op sociale media en in de maatschappij waarin de nadruk te veel ligt op de negatieve aspecten van het ouderschap zoals het chronische slaaptekort, de mentale belasting en de moeilijkheden om het ouderschap met het werknemerschap te combineren. Els Van Doesburg beëindigt haar speeches nu steevast met ‘Niet twijfelen, mensen : maak baby’s, zoveel als je kunt’. Met een knipoog, maar dat mocht niet baten.
Van Doesburg mocht het overal komen uitleggen en zich verantwoorden en deed dat trouwens over het algemeen prima. Haar uitspraak was ook mee ingegeven door de simpele vaststelling dat de geboortecijfers wereldwijd schrikbarend aan het dalen zijn.
Privilege ?
De voorspelbare reacties kwamen uit alle hoeken. Uiteraard kreeg Van Doesburg het verwijt geprivilegieerd en wereldvreemd te zijn. Meestal van mensen die zelf redelijk geprivilegieerd zijn. ‘Zo is het gemakkelijk’ en ‘Waar moeit ze zich mee ?’ Veel reacties verweten Van Doesburg, als vertegenwoordiger van de politieke kaste, zelf verantwoordelijk te zijn voor die ‘negatieve teneur’ door een falend beleid.
De kritiek op Van Doesburg is gedeeltelijk terecht.
In plaats van te moraliseren diende ze volgens DeWereldMorgen vooral meer in te zetten op betaalbaar wonen, betaalbare kinderopvang, plaatsen in het onderwijs, sportmogelijkheden en betere combinatiemogelijkheden tussen werk en gezin. Ook het beleid om mensen langer te laten werken passeerde de revue. Daardoor kunnen opa’s en oma’s niet meer voor de kleine kinderen zorgen. Met andere woorden, hier was geen sprake van een mentaliteits- of een cultureel probleem maar van een structureel probleem. En structurele problemen moeten met beleid worden aangepakt.
De kritiek op Van Doesburg is gedeeltelijk terecht. Zo kunnen de problemen in de Kinderopvang niet ontkend worden. Hoewel het aantal kleine kinderen is gedaald en het totaal aantal kinderopvangplaatsen stabiel is gebleven in Vlaanderen, is het voor ouders moeilijker dan vroeger om een plaats in de kinderopvang te vinden. Het beleid heeft onvoldoende ingeschat dat inzetten op langer werken ook een impact zou hebben op de vraag naar kinderopvang. Daar is al lang geleden voor gewaarschuwd.
Noorse vaders
Een opmerkelijke bijdrage in het debat kwam van Arno Van Hootegem in De Standaard. Als jonge onderzoeker in Noorwegen en kersvers vader vond hij dat in het debat over moederschap de rol van de vader veel te weinig aan bod kwam. Vaders nemen nog steeds te weinig verantwoordelijkheden in de gezinsactiviteiten. Uit onderzoek van 2015 (!) bleek dat vrouwen gemiddeld vier uur per dag spenderen aan huishouden en gezinszorg en mannen 2,5 uur. Zou dit geen verklaring kunnen zijn voor de eerder negatieve teneur ? En moet het beleid daar dan niet op inspelen ?
Volgens Van Hootegem heeft Noorwegen het wel begrepen. Het vaderschapsverlof duurt vier maanden, volledig betaald, met nog eens vier maanden die ouders onderling kunnen verdelen. Dat ouderschap wordt door mannen ook opgenomen en dat is zichtbaar in het straatbeeld. Overal zijn vaders zichtbaar met kinderwagens die voor hun kroost zorgen. Allemaal prima natuurlijk en alle begrip dat dit heel fijn is voor de huidige nieuwe vaders in Noorwegen. Maar de belangrijkste vraag beantwoordt Van Hootegem niet. Leidt dit in Noorwegen nu tot meer baby’s ? Want daar was het Van Doesburg in de eerste plaats om te doen.
Ondanks de ruime sociale voorzieningen zette ook in Noorwegen na 2010 de daling van de geboortecijfers in.
Het antwoord is neen. Er worden in Noorwegen niet meer baby’s geboren dan bij ons. Het Noors beleid was redelijk succesvol in de jaren 1990-2010. Net als de meeste westerse landen had Noorwegen na de babyboompiek een sterke daling van het aantal kinderen meegemaakt in de jaren 70 en 80. Dankzij ouderschapsverlof, kinderopvang en een hoge mate van gendergelijkheid steeg het cijfer weer naar net geen twee kinderen per vrouw in 2009. Maar ondanks de ruime sociale voorzieningen zette ook in Noorwegen na 2010 de daling in. In 2022 en 2023 bedroeg het vruchtbaarheidscijfer respectievelijk 1,40 en 1,41 per vrouw. Dat ligt zelfs nog onder het Vlaamse cijfer van dat jaar: 1,48.
Cultureel probleem
Dan kunnen we enkel besluiten dat het in de kern niet om een beleidsprobleem gaat, maar dat Van Doesburg misschien wel meer dan algemeen gedacht de nagel op de kop sloeg met haar uitspraken. Blijkbaar gaat het toch minstens gedeeltelijk ook om een cultureel probleem. Een cultureel probleem dat zich niet alleen in het vermaledijde Westen voordoet, maar nog veel meer in het Oosten. We denken aan China, Zuid-Korea en Japan waar het geboortecijfer zelfs ruim onder de 1 zit.
Als het in de kern een cultureel probleem is, dan valt het ook niet op te lossen met enkele beleidsbeslissingen. Dat betekent niet dat er in dit verband geen zinvolle beleidsbeslissingen mogelijk zijn – denk aan de tekortschietende kinderopvang – maar dat zal het kinderaantal niet duurzaam doen toenemen.
In plaats van meteen in een kramp te schieten was het zinvoller geweest om inhoudelijk eens dieper in te gaan op de uitspraken van Van Doesburg. Het is nog altijd niet te laat. Maar ach, daar komt al de volgende mediarel…
Jan Denys
Volgt sinds 1983 de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Eerst op de KULeuven als wetenschappelijk medewerker, later bij Randstad en sind eind 2024 als zelfstandig expert. Hij is sinds 2015 lid van de Hoge Raad voor Werkgelegenheid.
foto’s (c) Gazet van Hove.