COLUMN – door Rik Torfs – www.doorbraak.be .
Laat de mis plaatsvinden volgens de eigen, specifieke regels van de kerk.
De voorbije weken ontstond discussie over de islamitische gezangen die tijdens de mis bij de opening van het academiejaar aan de KU Leuven te beluisteren vielen. Het protest, dat tot in het Vaticaan werd gehoord en aldaar in de wandelgangen becommentarieerd, werpt een helder licht op de veranderende tijdgeest.
Sinds 2017, na mijn rectoraatsperiode, krijgen andere kerken zoals de protestantse of orthodoxe, andere religies zoals de islam of het jodendom en andere levensbeschouwingen zoals het humanisme een plaats tijdens de eucharistieviering bij de opening van het academiejaar. Kerkjuridisch mag dat niet, zoals blijkt uit de instructie Varietates legitimae, in 1994 uitgevaardigd door het huidige Dicasterie voor de Goddelijke Eredienst en de Discipline van de Sacramenten. Nummer 47 van dat document stelt dat gebeden of teksten van andere religies verboden zijn, niet omdat ze niet zouden deugen op zich, maar omdat ze tot syncretisme kunnen leiden, de vermenging van verschillende religies en levensbeschouwingen tot één geheel.
Tot nu toe riep de bestaande illegale praktijk, hoewel ze niet van recente datum is, weinig protest op. Nu opeens wel. Hoe zou dat komen ? Voor mij is het een mooie illustratie van een langzaam veranderende tijdgeest. Een tijdgeest die niet lineair verdergaat in de vroeger ingeslagen richting maar breuklijnen vertoont.
Diversiteit als sleutelwoord
In 2017 was in Leuven, zoals aan alle Vlaamse universiteiten, diversiteit het sleutelwoord. Niet zozeer intellectuele diversiteit – die ligt in de academische wereld tot op vandaag erg moeilijk, zoals recente discussies aan de UGent illustreren. Wel culturele en religieuze diversiteit met bijzondere aandacht voor historische minderheden.
Ondertussen bleef de KU Leuven in naam katholiek. In Rome staat ze alleszins nog steeds als dusdanig geboekstaafd. Geen enkele rector nam het initiatief om daaraan een eind te maken. Tegelijk ontkwam de universiteit niet aan de secularisering die Vlaanderen stap voor stap in haar greep kreeg. Die combinatie leidde tot de huidige situatie : de katholieke eucharistieviering bij het begin van het academiejaar blijft behouden, maar biedt binnen de liturgie ruimte voor andere kerken, religies en levensbeschouwingen.
Een tijdgeest die niet lineair verdergaat in de vroeger ingeslagen richting maar breuklijnen vertoont
Dat laatste is kerkrechtelijk illegaal. De leiding van de universiteit laat dat niet aan haar hart komen – is er mogelijk niet eens van op de hoogte. Belangrijk voor de overheid is (en vooral was) de onderliggende strategische keuze voor diversiteit en pluralisme, binnengesmokkeld in de weinig bijgewoonde eucharistieviering, die behouden blijft omdat haar afschaffen een te grote breuk met de traditie zou zijn en symbolisch moeilijk ligt.
Men zou dat een handige, maar vooral ontwijkende oplossing kunnen noemen. De mis blijft bewaard, maar ze krijgt een pluralistische invulling die – who cares? – tegen de liturgische regels indruist. Lange tijd was dat geen probleem. In naam bleef de universiteit katholiek, ideologisch stonden diversiteit en pluralisme centraal.
Overtuigde katholieken
Precies dat pragmatische evenwicht – sommigen zullen het als hypocriet brandmerken – wordt vandaag, voorlopig door een minderheid, in vraag gesteld. Waarom ? Omdat er naast geseculariseerde katholieken almaar vaker overtuigde katholieken opduiken. Onder meer bij studenten uit het buitenland. En zeker wanneer ze filosofie, theologie of kerkelijk recht komen studeren.
Koppel de eucharistieviering los van de diversiteitsideologie en de schijnbaar vanzelfsprekende secularisering
Ik merk dat al verschillende jaren bij mijn eigen studenten, die veel meer gehecht zijn aan liturgische precisie dan ik dat zelf ben. En dus ergeren ze zich aan islamitische gezangen binnen de contouren van een katholieke eucharistieviering. Wat – en dat onderscheid is belangrijk – niet hoeft te betekenen dat ze zich ergeren aan de islam. Een nieuwe student die ik sprak, dreigde er zelfs mee zich te laten uitschrijven.
Dat protest is, zeker in zijn omvang, een nieuw gegeven, dat de komende jaren eerder sterker dan zwakker belooft te worden. Kijk maar naar het grote succes van het recente pausbezoek in Frankrijk en vooral het enthousiasme dat het bij jongeren losweekte. De tijden veranderen, en niet altijd in de verwachte richting.
Volgens de eigen regels
Hoe kan de universiteit hierop reageren ? Door niet-katholieke studenten hartelijk welkom te blijven heten, daar kan geen twijfel over bestaan. Maar ook door de eucharistieviering los te koppelen van de diversiteitsideologie en de schijnbaar vanzelfsprekende secularisering.
Laat de mis plaatsvinden volgens de eigen, specifieke regels van de kerk. Overtreed ze niet omdat het van het rectoraat of van de bisschoppen zou mogen, want het mag niet. Dat weten kritische jongeren zeer goed. En al zeker als ze bij mij college hebben gevolgd. Wat had u anders gedacht ?
Rik Torfs is Belgisch hoogleraar emeritus aan de KU Leuven, kerkjurist, oud-rector van de KUL, bekend mediafiguur, voormalig christendemocratisch politicus en bekende twitteraar.
foto’s (c) Gazet van Hove.