“Is bont en blauw een mannenkleur ?”
Onder deze provocatieve titel ging er recent in het GO Atheneum Mortsel een aperitieflezing door van Katrien Van der Heyden, Sociologe, genderdeskundige en ondervoorzitter van het ‘Men Engage netwerk België’. Katrien Van der Heyden is ook de moeder van de ondertussen wereldberoemde Anuna De Wever, klimaatbrosser uit hogervermelde school .
Van in de wieg tot in het graf duwen we mannen en vrouwen nog steeds in een genderhokje. M/V-stereotypen worden ook in onze samenleving nog steeds te veel in stand gehouden en dat heeft vaak ingrijpende gevolgen.
Katrien Van der Heyden schreef het boek “Is bont en blauw een mannenkleur ?” Ze tracht de culturele wortels van de ‘toxische mannelijkheid’ te doen begrijpen en wijst de lezer de weg om het tij te doen keren.
Katrien Van der Heyden, geboren in 1968 en inwoner van Mortsel combineert haar academische achtergrond met een uitgebreide terreinkennis en jarenlange projectervaring en onderzoek bij mannen en jongens.
We geven hier kort een samenvatting van haar uitéénzetting.
Biologische verschillen tussen mannen en vrouwen bestaan zeker (mannen hebben een penis en vrouwen een baarmoeder) en dit noemen we geslacht. Niet-biologische verschillen tussen mannen en vrouwen zijn sociaal-cultureel gebonden en dan verwijzen we naar gender. Er bestaat veel begripsverwarring tussen ‘geslacht’ en ‘gender’, zeker bij journalisten.
Gender verwijst naar de geconstrueerde verschillen tussen mannen en vrouwen. Het komt uit de sociologie en is een culturele afspraak. Gender is de manier waarop een samenleving mannen en vrouwen indeelt volgens gedrag, kledij, uiterlijkheid, competenties. Bijvoorbeeld in onze maatschappij zijn de meeste individuen die een rok of kleed dragen vrouwen, in Schotland is dit anders, daar dragen mannen ook rokken. Een zorgende man wordt dikwijls aanzien als een softie, een sloef, een watje; een assertieve vrouw als een ‘bitch’. Een persoon krijgt hier andere dan de verwachte eigenschappen toebedeeld.
De meeste baby’s worden geboren met het XX-chromosoom (vrouwen) of het XY-chromosoom (mannen). Eén procent van de baby’s wordt geboren met het XXY-chromosoom, de inter-sekse personen. Dit is een paraplu-begrip voor situaties waarin iemand behoort tot beide geslachten. Dit is een taboe in onze cultuur. Na de geboorte van zo’n baby wordt dat onmiddellijk geopereerd. Volgens Katrien Van der Heyden zou men zulke mensen beter laten opgroeien hoe ze zijn en in hun puberteit laten een keuze maken. In andere culturen worden zulke kinderen als goden aanbeden zoals bij de Su-indianen. In nog andere culturen worden deze kinderen vermoord.
Men kent de sexuele oriëntatie van de mensen : hetero, homo, bi-sexueel. De gender-identiteit is hoe men zich zelf voelt ? Man, vrouw of transgender. De gender-expressie is hoe men zich toont voor anderen : man vrouw of androgeen.
Vandaag zitten we in een transitiefase en wordt het taboe geleidelijk doorbroken. Een generatie geleden kwamen de homo’s uit de kast, vandaag komen de transgenders uit de kast. De voorlopers zijn vaak kunstenaars, voorlopers om taboes te doorbreken zoals David Bowie, Prince.
De Franse koning Louis XIV was de uitvinder van hoge hakken want hij had geen groot gestalte. Resultaat was dat alle aristocratische mannen uit die periode ook op hoge hakken liepen als kopieer-gedrag. Bij vrouwen zijn hoge hakken tot vandaag blijven hangen als schoonheidsideaal. In de tijd van Louis XIV droegen mannen ook een hoge pruik. Gender is dus heel veranderbaar. Blauw was oorspronkelijk een kleur voor meisjeskleding en roos voor jongens.
Onze samenleving is vandaag meer divers geworden. De individuele expressie van de individuele emotie. Alle hokjes rond gender worden doorbroken, mensen kunnen meer zichzelf zijn. Toch bestaat er nog veel weerstand. Zoals de uitdrukking ‘vrouwen komen van venus en mannen van mars’ (ook in boekvorm). Sommige vrouwen werden vroeger als heks op de brandstapel geworpen.
Vrouwen en kaartlezen ?
Kunnen mannen beter kaartlezen dan vrouwen ? Ook zo’n uitdrukking waar hele theorieën over bestaan ? Hebben mannen een ruimtelijke oriëntatie in hun hersenen ? Via MRI-scans werd er in Londen onderzoek gedaan in de hersenen van taxi-bestuurders en bus-bestuuders. Deze laatste hebben vastgelegde lijnen terwijl taxi-bestuurders heel de stad doorkruisen. Onderzoek stelde vast dat de ruimtelijke oriëntatie bij taxi-bestuurders beter ontwikkeld was.
De ruimtelijke oriëntatie heeft niets te maken met de hersenen, zelfs al wegen de hersenen van mannen (1,35 kg) iets zwaarder dan deze van vrouwen (1,25 kg). De steriotypen tussen mannen en vrouwen schept de mens zelf en geeft ze door aan de volgende generaties.
In een speelgoedwinkel heeft men steeds twee afdelingen : voor de meisjes met meer menselijke figuren (poppen) om de competenties van zorg en relationele vaardigheden te ontwikkelen. Voor de jongens deze met meer competitieve vaardigheden (raket, auto’s). Zo worden de meeste mensen van bij hun geboorte in sterio-type vakjes geduwd. Gendersteriotypen zitten diep in onze opvoeding, gender ingeprent.
Ons brein is in staat om iets te zien evolueren wat niet zo is. Alles wat we zien krijgt een betekenis. Dit is ons referentiekader. We vergelijken dit automatisch met gekende patronen in onze hersenen. Het is handig dat hersenen patronen herkennen. Bijv. een foto van Arabieren en daarnaast een tekst over terreuraanslagen. We maken direct de verbinding tussen Arabieren en aanslagen terwijl 99,9% van de Arabieren vreedzame mensen zijn. Onze hersenen trekken zich niets aan van de werkelijkheid.
Steriotypen worden opgebouwd. Seksistische patronen : in een vliegtuig horen we een vrouwenstem. We denken onmiddellijk dat dit een stewardess is terwijl het de piloot kan zijn die spreekt. De eerste ontwerpster van ICT was een vrouw.
Schoonheid is zeer cultureel bepaald. De lat voor vrouwen ligt zeer hoog. In de maatschappij gaat de voorkeur naar knappe mensen : in de reclame komen enkel knappe personen voor, we maken direct de verbinding tussen knap zijn, het product, rijk zijn.
Vrouwen krijgen een terugslag in hun carrière op het ogenblik dat ze kinderen krijgen. De zorgopvoeding wordt nog meestal door vrouwen opgenomen.
Toxische mannelijkheid
Mannen zitten ook in een vakje opgesloten. De Amerikaanse droom van ‘hard werken en er geraken’ klopt niet altijd. Heeft ook zijn schaduwzijden. 22% van de vrouwen en 6% van de mannen hebben al te maken gehad met erg seksueel geweld. Bij de alcoholverslaafden zijn twee derden mannen. In België gaat dit over in totaal 900.000 mensen. Het zelfmoordcijfer in ons land ligt hoog : 2.000 doden op jaarbasis waarvan twee derden mannen. In de drugscène zelfde stramien.
Er is duidelijk een crisis van de mannelijkheid. Veel mannen voelen zich niet meer goed in hun vel. Ze hebben dringend hulp nodig.
De echte emancipatie is er één zowel voor de mannen als de vrouwen. Het zijn elkaars lotgenoten en bondgenoten in de strijd tegen de gender-sterio-typen.
BOEK : Katrien Van der Heyden, Is bont en blauw een mannenkleur ? Man-zijn in tijden van grensoverschrijdend gedrag. Witsand Uitgevers, Antwerpen, 2018, 160 blz., ISBN 9789492934086, 19,95 euro.
Foto’s © Gazet van Hove – cover : Katrien Van der Heyden.