Men kent het officiële verhaal van de slavenhandel intussen maar al te goed : we dreunen het af in de klas, we horen het op televisie en op de radio : toen de Europeanen de wereld koloniseerden, introduceerden ze er de slavenhandel. Op die slavenhandel bouwden zij hun rijkdommen. Het is dus met een verdiend schaamtegevoel dat Europa overgaat tot herstelbetalingen. Herstelbetalingen aan Afrika, dat de Europese slavenhandelaars zowat hebben leeggeroofd.
Bernard Lugan, professor aan de Ecole de Guerre en aan Saint-Cyr, expert in het internationaal Rwandatribunaal en bovenal Afrika-expert, heeft een boek geschreven over de slavenhandel. Hij zet een zeer genuanceerd beeld neer, dat regelrecht ingaat tegen het politiek correcte riedeltje van de blanke schuld. Hij werd in Eléments, het tijdschrift van onze Franse zustervereniging, geïnterviewd.
“Alle volkeren hebben slaven gehad. In mijn studiegebied zie ik 3 soorten slavenhandel : een eerste, inter-Afrikaanse slavenhandel. Een tweede, de Arabisch-islamitische, die zich in een 6-tal regio’s ontwikkelde in Afrika. De grote Arabische slavenhandel startte in Afrika op rond de 7de eeuw en zou pas een einde nemen met de koloniale tijd. En de derde slavenhandel, de Atlantische, die in de 16de eeuw begon en eindigde in de 19de eeuw”.
De Europeanen hebben de slavenhandel niet uitgevonden ! Lugan daarover : “In het pre-koloniale Afrika bestonden er veel lokale sociale structuren die op slavernij waren gebaseerd, vooral dan langs de kust en in het binnenland van de regio die Ivoorkust, Liberia, Sierra Leone omvat.” Of zoals Olivier Pétré-Grenouilleau schreef : “Zwart Afrika was niet alleen slachtoffer van de slavernij, het was tevens een van de belangrijkste actoren”. Zonder de actieve medewerking van zwarte staten was een Europese slavenhandel onmogelijk geweest, aldus Bernard Lugan, die hierbij ook de woorden van de vroegere president van Benin, Mathieu Kérékou, aanhaalt : “De Afrikanen hebben een bijzonder hatelijke rol gespeeld in de slavernij”. Slavenhandel was in de eerste plaats een inter-Afrikaanse aangelegenheid. Gevangen zwarte slaven die uit het binnenland naar de kust werden getransporteerd, de distributienetwerken, de verschillende tolposten, taksen die werden geïnd: het maakte, aldus professor Lugan, deel uit van een verrijkingsmachine van sommige Afrikanen ten nadele van heel wat andere Afrikanen. Voltaire zei hierover : “Men verwijt ons de slavenhandel. Maar een volk dat zijn kinderen verkoopt, valt nog meer te verwijten dan de kopers”.
De belangrijke islamitisch-Arabische slavenhandel
Als professor Bernard Lugan wordt geconfronteerd met de vraag naar de verschillen tussen de Europese, Atlantische versie van de slavenhandel, en de islamitisch-Arabische, aarzelt hij geen moment: “Ik zie twee grote verschillen. De Europeanen hebben nooit deelgenomen aan de jacht op slaven, terwijl de Arabische moslims regelmatig rechtstreeks hierin betrokken waren. De Europese versie van de slavernij had vooral betrekking op mannen, die geschikt waren om in de plantages te werken, terwijl de Arabisch-islamitische in de eerste plaats gefocust was op jonge vrouwen of jonge mannen”. Een derde verschil, zal later uit het interview blijken, is ook dat de Europeanen tot hier toe de enige zijn geweest om slavernij ook officieel af te schaffen.
Maar, zegt Lugan, één aspect bij de slavernij blijft – nog altijd – onderbelicht. “Gedurende meer dan 10 eeuwen, van 700 tot ongeveer het begin van de 19de eeuw, vonden op de Balkan en in de Middellandse Zee overvallen plaats, waarbij naar schatting miljoenen Europeanen als slaaf werden weggevoerd. Raids georganiseerd door islamitische Arabieren. De eerste hadden plaats op Sicilië in 652. Tijdens de maand oktober van 1505 bijvoorbeeld werden de regio’s Alicante en Malaga overvallen en duizenden inwoners weggevoerd. Een exhaustieve lijst opstellen is onbegonnen werk, maar enkele zeer brutale overvallen in Italië wil ik u nog meegeven : in 1544 werden 7.000 Napolitanen weggevoerd, in 1554 was het de beurt aan 6.000 inwoners van Vieste (in de Italiaanse provincie Puglia), in 1556 4.000 Spanjaarden uit Andaloesië”, aldus nog de auteur.
Toen de Middellandse Zee – door militaire interventies van Europese staten – te gevaarlijk werd, verlegden de piraten van Marokko hun actiegebied. Ze voerden razzia’s uit tot in het Kanaal, de Ierse Zee, de Faroer-eilanden.
De derde vorm van slavenhandel, de Europees-Atlantische, kwam er met de Portugese ontdekkingsreizigers. Zij wilden via een andere route naar India en kwamen op die manier in Afrika terecht. Door de ontwikkeling van de handel, waaronder de slavenhandel, verlegde het economisch zwaartepunt van Afrika zich naar het westen van Afrika, de kustlijn, die voor de slavenhandel economisch slechts zeer marginaal was, en eigenlijk niet meetelde.
Zo komt professor Lugan tot het laatste verwijt van de politiek correcte blanke slavernij-verhalen: de enorme rijkdom die hierdoor in Europa werd opgebouwd en de morele plicht van de Europeanen om die terug te betalen (het boek van Eric Williams, Capitalism and Slavery, van 1944). Neen, zegt Lugan, dit verwijt kan onmogelijk worden weerhouden. Er werd intussen aangetoond dat de slavenhandel slechts een zeer bijkomstige rol heeft gespeeld in de koloniale handel van de Europese grootmachten. Zo maakten de slavenschepen in de 18de eeuw, op het hoogtepunt van de Britse koloniale handel, slechts 1,5 procent uit van de ganse commerciële vloot, en 3 procent van de ganse tonnage.
Daarenboven, “als de winsten van de slavenhandel aan de basis zouden liggen van de industriële revolutie, hoe kan men dan verklaren dat op het einde van de 18de eeuw de Franse koloniale handel groter was dan de Britse, terwijl in Frankrijk er nog lang geen sprake was van een industriële revolutie. En hoe te verklaren dat Portugal dat aan de basis lag van de ontwikkeling van de slavenhandel, een van de belangrijkste landen was die buiten de industriële revolutie bleef !”
“Als deze marxistische interpretatie zou kloppen, dan zou de industriële revolutie in de Verenigde Staten van Amerika moeten ontstaan zijn in het zuiden, dat een slavenregio was, en niet in het noorden, waar de slavernij was afgeschaft. Terwijl het natuurlijk net andersom is gebeurd”.
Hopelijk kunnen we snel een Nederlandstalige versie van dit boek lezen !
Peter Logghe in Knooppunt Delta.
Lugan, B., Esclavage, l’histoire à l’endroit, Editions L’ Afrique réelle, 2020, 195 pag.