Boek van Lode Wils : Was de Vlaamse Beweging* een sociale beweging ?

door KVDP in ’t Pallieterke .

Het is in de Vlaamse Beweging – en zeker bij Vlaams-nationalisten – een vaste bewering dat de Vlaamse Beweging ook een sociale beweging was en is. In zijn ‘laatste boek’, zoals hij het zelf zegt (want hij is 94 jaar !), brengt professor Lode Wils zijn synthese, zijn eindconclusie over die bewering. Meer dan 60 jaar is hij als historicus en erkend geschiedschrijver ‘bezig’ met dat onderwerp, zij het niet vanuit Vlaams-nationalistische hoek.

Jawel, Lode Wils voelt zich Vlaming, maar ook Belg en nam altijd afstand van het Vlaams-nationalisme en de strijd voor verregaande politieke autonomie, confederalisme of separatisme. Hij is eerder een ‘Belgische Vlaming’ of ‘Vlaamse Belg’ omdat hij onomwonden stelt dat de “natuurlijke ontplooiing van de Vlamingen, naar eigen aard en in de eigen taal, binnen het Belgische kader zijn doel heeft bereikt”. De staatshervormingen hebben dus voldoende opgeleverd… Het is vanuit dat perspectief dat zijn visie op de Vlaamse Beweging dient gekaderd te worden.

Gedwongen discriminatie afwerpen

Onderwerp van dit boek – dat je niet meteen als ontspannende lectuur leest, en dat toch wat historische voorkennis vereist – is de vraag of en hoe de Vlaamse taalbeweging in de 19^de en tot ver in de 20^ste eeuw aansluiting zocht en vond met de bewegingen, organisaties en politieke partijen die voor sociale ontvoogding streden.

Daartoe belicht Wils de periode 1830 tot 1970 om tot een antwoord te komen. 1830: het ontstaan van België, na de Oostenrijkse en Franse bezetting, en het 15-jarige Nederlandse bewind. 1970: het jaar waarin het unitaire België werd omgevormd tot een federale staat en werd opgedeeld in drie cultuurgemeenschappen met ‘persoonsgebonden’ materies en de basis gelegd werd van de opdeling in drie gewesten voor de ‘plaatsgebonden’ materies.

Tussen die twee jaren gebeurde er heel wat en kwam niet alleen langzaam een nieuwe sociale orde tot stand, maar ontplooide zich ook een Vlaamse Beweging die zich in eerste orde opstelde voor een taalstrijd die gericht was op erkenning van de niet-Franssprekenden in een Franstalige unitaire staat. Het was een eerste actie van de lagere en middenklasse om zich in de nieuwe staat uit een gedwongen discriminatie te bevrijden.

Focus op Frans Van Cauwelaert

Lode Wils overloopt met kennis van zaken de Belgische geschiedenis en heeft een bijzonder oog voor de leidende ideologische strekkingen die de dienst uitmaakten en altijd wel tot elkaar veroordeeld waren/zijn om regeringen te vormen en belangrijke wetten te stemmen. Tevens vertegenwoordigden zij grote bevolkingsgroepen als arbeiders, middenstanders, boeren, maar ook de leidende elites, zowel op sociaal als op economisch vlak. Daar tussenin slingerde zich een Vlaamse Beweging die vanuit de romantiek een studentenbeweging op poten zette, die nieuwe elites zou vormen, maar die langzamerhand haar horizon verruimde.

De Frontbeweging in de Eerste Wereldoorlog zal een katalysator zijn om te groeien naar een brede beweging van kleine burgers, lagere clerici, leraars, lagere bedienden en de arbeidende klasse die in hun dagelijks leven de Franstalige dominantie aan den lijve ondervinden. Gelet op de kerkelijke overmacht, waren de meesten van hen ook katholiek en kapers op de kust van de hogere klerikale aanhang, dat bewees Daens in de 19^de eeuw al.

De christendemocratie zal daar uiteraard het sterkst op inspelen en katholieke flaminganten als Frans Van Cauwelaert zullen tussen 1910 en 1940 op het beleidsniveau tal van Vlaamse eisen helpen verwezenlijken (bijvoorbeeld taalwetten in leger, gerecht,…), waarbij liberalen en socialisten schoorvoetend volgden zonder zich ooit te associëren met de Vlaamse Beweging. Met die twee strekkingen kwam de Vlaamse Beweging het minste in contact. Frans van Cauwelaert en diens rol om veel Vlaamse eisen te realiseren en samen met de Kerk gematigde flaminganten aan de zijde van de katholieke partij te houden, krijgen ruime aandacht van de christendemocraat Wils, die eerder diens omvangrijke biografie schreef.

Onderstroom

Hoe dan ook slaagde het Vlaams-nationalisme erin een brede onderstroom in de samenleving te voeden met het verzet tegen de vele discriminaties die Vlamingen alom ondervonden. De terughoudendheid van de nationale coalitieregeringen liet evenwel de focus houden op het gegeven dat wie Nederlands spreekt, gediscrimineerd wordt. Uiteraard voedde dat ook het gestaag groeiende anti-Belgicisme.

Hoewel de Vlaamse Beweging sociale onrechtvaardigheid aanvoelde en er tegenin ging en sociale accenten legde, werd zij nooit een omvattende sociale beweging. Dat zou zich pas na de Tweede Wereldoorlog ruimer ontplooien en uiteindelijk leiden tot onder meer de definitieve taalregeling, de splitsing van de nationale partijen in aparte vleugels, Leuven Vlaams en de staatshervormingen. En de opkomst van Vlaams-nationalistische partijen die vanuit verschillende strategieën en met een omvattend programma komaf willen maken met België.

Men hoeft het niet met elk inzicht eens te zijn, maar dit laatste boek van Wils is voor álle Vlamingen bijzonder aan te bevelen.

* Wij schrijven Vlaamse Beweging wél met hoofdletters

Lode Wils, ‘Vlaamse beweging, sociale beweging ?’ uitgeverij Ertsberg, 2023, 429 blz., ISBN 9789464750225.

foto’s (c) Gazet van Hove.