COMMENTAAR – 28/10/2023 Harry De Paepe – Leestijd 9 minuten
De Open VLD lijkt uiteen te vallen na het ontslag van de minister van Justitie en de aanstelling van zijn opvolger. En dan zwijgen we nog over de barslechte peilingen, het ontslag van de staatssecretaris voor Begroting, plasincidenten tegen politieauto’s, of…
Misschien is het als uiteenvallende partij handig om wat te leren van de ondergang van een verdwenen kiesvereniging : de Volksunie.
Dienstmededeling : als er in het volgende relaas heel wat namen van huidige politici uit verschillende partijen opduiken, dan is dan geen toeval.
Tip 1 : creëer een ideeënbeweging
Op haar hoogtepunt in 1971 met 19,4 procent van de stemmen in Vlaanderen mocht de VU zich de derde grootste partij van Vlaanderen noemen, groter dan de liberalen. Maar toen kwam in 1977 het Egmontpact. Dat was een pact tussen de christendemocratische CVP en PSC, de socialistische BSP-PSB, het francofone FDF en zijn tegenpool de flamingante VU. Een politiek akkoord om België verregaand te federaliseren. Dit Egmontpact werd getorpedeerd. Het kwam nooit meer goed met de VU. Dat pact, waar Hugo Schiltz het VU-boegbeeld van was, leidde uiteindelijk ook tot het ontstaan van het Vlaams Blok, de voorloper van het Vlaams Belang.
Fast forward nu naar de jaren 90. De VU had inmiddels een sublogo gekregen : de Vlaamse Vrije Democraten. Een idee van voorzitter Jaak Gabriëls. Rebranding, het is van alle tijden. Gabriëls liet in 1992 zijn partij zitten om lid te worden van de nieuwe Vlaamse Liberalen en Democraten, de VLD van Guy Verhofstadt. In zijn kielzog nam Gabriëls onder meer Bart Somers en Hugo Coveliers mee. De Volksunie was op sterven na dood, en alleen de populariteit van Bert Anciaux (‘Vlaanderen zonder de Volksunie. Is het dat wat u wil ?’) kon in de verkiezingen van 1994 de partij behoeden voor de ondergang. In de nasleep van de Witte Marsen en de Dutroux-affaire bedacht Anciaux een electoraal oplapmiddel : ID21, een ‘ideeënbeweging’ voor vernieuwers.
Tip 2 : haal een Quickie in huis
Binnen de Volksunie barstte een debat los : zijn we Vlaams-nationaal of links-liberaal ? De partij belandde in een diepe identiteitscrisis. Een crisis die al aan het kiemen was in de jaren 70, ontbolsterde in de jaren 80 en nu tot volle wasdom kwam.
De twee belangrijkste roergangers van ID21 waren Sven Gatz (een VU’er) en nieuwkomer Vincent Van Quickenborne. Van Quickenborne kwam via de beweging ‘TriAngel’ terecht in ID21. TriAngel wilde het Testaankoop van de politiek zijn. Onder VU-leden heerste er heel wat ongerustheid over dat vernieuwingsproject. Onder meer Geert Bourgeois, Fons Borginon, Johan Sauwens en Kris van Dijck uitten hierover hun bezwaren in de partijraad, het belangrijkste bestuursorgaan van de VU.
ID21 en de VU botsten geregeld. Logisch ook, want ID21 was tegen de particratie en dat vond de partij Volksunie verontrustend. De uitspraken hierover van — daar is hij weer — Van Quickenborne noopten de VU zelfs om een persconferentie bijeen te roepen om te benadrukken dat er geen vuiltje aan de lucht was. ‘Dit is zo vernieuwend dat accidentjes normaal zijn’, verklaarde Patrick Vankrunkelsven, de waarnemende VU-voorzitter. Waarnemend, omdat Anciaux zijn handen vol had met dé vernieuwing.
Inmiddels rook het electoraal succesvolle Vlaams Blok zijn kansen en viste het openlijk naar VU-ontevredenen met een ‘open brief aan de laatste nationalisten in de Volksunie’. De VU flirtte in 1998 even met de idee van een mogelijke kartellijst met de VLD, maar die gesprekken sprongen af. Intussen werd ID21 dan toch maar een politieke partij. Het moest de onafhankelijkheid benadrukken, aldus alweer Van Quickenborne.
Tip 3 : maak zoveel mogelijk ruzie
Op 13 juni 1999 vond de moeder van alle moeders-aller-verkiezingen plaats. De bevolking stemde voor de federale Kamer en de Senaat (toen moest dat nog), maar ook voor het Vlaams Parlement en het Europees Parlement. De immer regerende CVP incasseerde samen met de SP flinke klappen als gevolg van de dioxinecrisis. VU-ID21 boekte enig electoraal succes, zij het matig. Zo kwam Margriet Hermans als ID 21’er in het Vlaams parlement terecht. Hermans was onder meer bekend van de Vlaamse hit ‘Ik ben met z’n tweeën’, toepasselijk voor VU-ID21.
De belangrijkste winnaars waren het Vlaams Blok en Agalev. De VLD won net genoeg om nipt de grootste partij te worden, voor de eeuwige CVP. De liberalen wilden een regering vormen met groenen en de verliezende socialisten en vooral zonder christendemocraten. In Vlaanderen had men voor een meerderheid VU-ID21 nodig.
Tussen 1999 en 2001 leek VU-ID21 op een grote vechtclub met twee kampen : het kamp rond Geert Bourgeois en dat rond Bert Anciaux. Toen de VU’ers voor de eerste keer in hun geschiedenis rechtstreeks de voorzitter verkozen, behaalde Bourgeois net geen 54 procent van de stemmen. Patrick Vankrunkelsven, de kandidaat van Anciaux, beet in het stof. Bert Anciaux had nochtans een open brief geschreven naar de leden waarin hij opriep om voor Vankrunkelsven te stemmen. Hij was immers de ‘paljasserij’ van Bourgeois ‘grondig beu’. Bovendien lag volgens Anciaux ‘nauwelijks 3 procent mensen wakker van de Vlaamse natiewording’.
Die verdeeldheid werd nog groter toen voorzitter Bourgeois dreigde met zijn partij uit de Vlaamse regering — met Bert Anciaux en Johan Sauwens als ministers — te stappen indien de federale regering onder leiding van premier Verhofstadt onvoldoende vooruitgang boekte in de ‘Costa’, de ‘Intergouvernementele en Interparlementaire Conferentie voor de Staatshervoming’.
De tegenvallende kiesresultaten bij de gemeente- en provincieraadsverkiezingen van 8 oktober 2000 hielpen de sfeer binnen de VU niet echt verbeteren. Enkele dagen later presenteerde de Costa het beruchte Lambermontakkoord…
Tip 4 : rol al vechtend over straat … en doe iets met grijze wijzen
In oktober 2000 hield VU-ID21 een partij- en alliantieberaad waar het er bovenarms opzat. ID21 en de aanhangers van Anciaux hadden het gehad met het zingen van de Vlaamse Leeuw en ander ‘achterhaald gedoe’, en de groep rond Bourgeois vermoedde dat er ‘verborgen agenda’s’ werden uitgevoerd. De ruzie liep zo hoog op dat het dagelijkse bestuur ‘drie wijzen’ aanduidde om uit de impasse te geraken, onder wie éminence grise Paul Van Grembergen. Dat mislukte.
2001 begon met een debat over het Lambermontakkoord. Bourgeois en de zijnen waren radicaal tegen; de anderen waren voor, zij het kritisch. In zaal 2 van de Kamer hield Bourgeois met gelijkgezinde Kamerleden een persconferentie waarin hij zijn houding toelichtte. Hij meldde dat hij zou opstappen als voorzitter als na het partijbestuur ook de partijraad zijn fiat zou geven aan het communautaire akkoord. De pers beschouwde dat dreigement als een ‘bom onder de Volksunie’. VU-Kamerlid Ferdy Willems verstoorde boos de persconferentie.
Hugo Schiltz noemde ondertussen Geert Bourgeois : ‘een schoft’ en een ‘sluipmoordenaar van de partij’
Bourgeois trad kort erna af als voorzitter. Ondervoorzitters Fons Borginon en Geert Lambert namen de fakkel over. ‘Het is een hardnekkig misverstand dat de VU uit twee kampen bestaat. Er bestaan twee polen, maar daartussen heb je een hele rits mensen met genuanceerde visies’, verklaarde Borginon. Hugo Schiltz noemde ondertussen Geert Bourgeois : ‘een schoft’ en een ‘sluipmoordenaar van de partij’. Anciaux en Bourgeois vielen elkaar volop aan in interviews en ze verklaarden allebei de VU dood.
Tip 5 : organiseer je eigen einde met hulp van de leden
ID21 en de VU kondigden op 14 mei 2001 aan dat ze niet langer samen hoorden. Sven Gatz en ‘Quickie’ hadden er genoeg van. Inmiddels was Fons Borginon voorzitter van de VU. De man droomde ervan om met een nieuwe grondtekst de VU te redden. Maar Bourgeois schoot de ballon al af nog voor hij opging. En Anciaux en zijn groep verklaarden aan de pers dat ze wilden scheiden, want ze pasten voor het ‘flamingant conservatisme’ van hun tegenstanders. Borginon goochelde nog met termen als ‘centrum-links’ en ‘zelfstandig karakter’ om de partij met spuug en paktouw bijeen te houden, maar het water was te diep.
Matthias Storme, een invloedrijke figuur binnen de Vlaamse Beweging, riep de VU op om ‘als volwassen mensen uit elkaar’ te gaan en de leden te laten ‘kiezen we ze volgen’. ‘Zo kan je proportioneel het hebben en houden van de Volksunie verdelen. De naam Volksunie moeten ze dan wel laten varen.’ Dat scenario is gevolgd.
In de zomer van 2001 vond er een strijd om de sympathie van de leden plaats tussen drie groepen. Dat waren Vlaams-Nationaal van Geert Bourgeois, Niet Splitsen van Fons Borginon en Johan Sauwens en de Toekomstgroep van Bert Anciaux. De media merkten op dat er eigenlijk weinig inhoudelijk verschil zat in de groepen, het draaide om accenten. In de woorden van VU-coryfee Etienne Van Vaerenbergh : ‘Als je een pint in drie borrelglaasjes uitgiet, dan blijft hetzelfde over : bier.’
Vlaams-Nationaal profileerde zich als de ‘terug naar de basis’-groep. Het pakte uit met een citaat van de VU-stichter Frans Van der Elst: ‘Het Vlaams-nationalisme is niet dood. De waarheid is dat de VU is afgeweken en al te zeer verwaarloosd heeft zich te bezinnen op zijn ideologische grondslag, het Vlaams-nationalisme, dat op de achtergrond is geraakt door een al te pragmatische politiek.’ De nabestaanden van Frans Van der Elst reageerden verbolgen. Ze stelden dat de vroegere voorman nooit voor de groep Vlaams-Nationaal had gekozen. Inmiddels viel de jongerenpartij, VUJO, vechtend uit elkaar.
Het partijreferendum bereikte uiteindelijk het volgende resultaat : 47 procent voor Vlaams-Nationaal, 30 procent voor Niet Splitsen en 22 procent voor De Toekomstgroep.
De VU werd ten grave gedragen. De N-VA en Spirit zagen het levenslicht.
En de rest, zoals men dat dan zegt, is geschiedenis. Net als de VU.
HARRY DE PAEPE
Harry De Paepe is kenner van het Verenigd Koninkrijk en de Britse politiek. Hij publiceerde al verschillende boeken waaronder ‘Stiff Upper Lips’, ‘Sausage’, ‘Het verhaal van Vlaanderen’, ‘Haunted’ en ‘God Save King Charles!’
Foto’s (c) Gazet van Hove.