Bart Fauser – foto (c) YouTube.
INTERVIEW. Bart Fauser : hoogleraar voortplantingsgeneeskunde
door Wannes Neukermans in ’t Pallieterke .
Steeds meer mensen blijven kinderloos, jonge mannen kiezen vaker voor sterilisatie, de demografie in Europa verandert… Vorige week stelde Bart De Wever nog dat die “demografische achteruitgang van de autochtone bevolking” een grote uitdaging vormt voor Europa. Ook bij onze noorderburen vormt nataliteit en de bevolkingsgroei- of afname een ‘hot topic’. Dat mocht emeritus hoogleraar voortplantingsgeneeskunde Bart Fauser (Universiteit Utrecht) ondervinden. In een interview met De Volkskrant opperde hij dat het geboortecijfer omhoog moet : het bevolkingsaantal in stand houden of met behulp van migratie doen stijgen, is voor hem onvoldoende. Het woord ‘geboortepolitiek’ viel al snel, maar hij wil duidelijk maken dat dat niet is wat hij bedoelde.
In een gesprek over nataliteit, bevolking en demografie wordt duidelijk wat hij dan wél bedoelde. “Ik ben ‘science director’ van de International Federation of Fertility Societies en in dat interview wilde ik, naar aanleiding van een internationale publicatie, eens alles op een rijtje zetten. Die organisatie richt zich vooral op onvruchtbaarheid en de behandeling daarvan : een thema dat nooit hoog op de politieke agenda heeft gestaan , niet in Nederland, niet in de EU, niet bij de WHO… Na het rapport van de Club van Rome uit 1972 lag de focus decennialang op overbevolking : alles moest erop gericht worden om de bevolkingsgroei te doen verminderen.”
Daar lijkt nu een einde aan te komen. Beginnen doen we met de meest recente publicatie van de Nederlandse staatscommissie ‘Demografische ontwikkelingen 2050’. Wat doet die commissie en wat zijn de belangrijkste conclusies ?
“Die commissie is speciaal op verzoek van de Tweede Kamer opgericht, een aantal jaren geleden. Die hebben nu dus een verslag uitgebracht over de gewenste ontwikkelingen richting 2050. Mijn conclusie is dat men zich volledig focust op migratie en dat er geen aandacht is voor het krijgen van kinderen.”
“Men stelt dat een gematigde groei van de bevolking noodzakelijk is om de welvaart in stand te houden : om banen in te vullen, om ons welvaartsniveau in stand te houden en om te zorgen voor oudere mensen… Meer en meer is die bevolkingsgroei er door middel van migratie. En in dat rapport worden er maar een paar zinnen gewijd aan het krijgen van kinderen.”
Waarom spreekt men daar niet over ?
“Van dat soort thema’s wordt nogal snel gezegd dat ze tot de privésfeer behoren. ‘Bevolkingspolitiek, of geboortepolitiek, dat moeten we niet willen.’ En daarmee is voor hen de kous af. Terwijl er eigenlijk al veel manieren zijn om het krijgen van kinderen te stimuleren : de geboortepremie, kinderbijslag, ouderschapsverlof, gratis kinderopvang, fiscale voordelen voor gezinnen,…
Bent u het ermee eens dat de bevolking moet groeien ?
“Alles afwegende, lijkt me dat in ieder geval voor de westerse samenleving een reëel perspectief in het kader van de welvaart, maar ook het feit dat werkgevers schreeuwen om werkkrachten… Aan de andere kant stelt dat rapport wel voor een eerste keer dat we niet te hard van stapel moeten lopen. Het rapport zegt nu : ‘Laten we nou eens rustig nadenken waar we naartoe willen. Welke arbeidskrachten hebben we precies nodig ?’ De timing van het rapport is in dat opzicht interessant, want het komt op een moment dat er een poging gedaan wordt om een regering te vormen met een rechtse signatuur, die historisch gezien tegen migratie is. Hier is het laatste woord dus nog lang niet over gezegd.”
“Toen ik een kind was, was Nederland nog bijna volledig blank”
In China daalt de bevolking, in Vlaanderen en Nederland daalt het aantal geboortes…
“En dat is al jarenlang zo. Als je kijkt naar de nieuwe Nederlanders die ieder jaar geregistreerd worden, zijn dat al ongeveer een tiental jaar meer migranten dan eigen kinderen die geboren worden. Los van migratie, daalt de bevolking van al die landen dus.”
Is dat iets om ons zorgen over te maken ?
“Ik vind van wel. Ik ben lang gastdocent geweest aan de Vrije Universiteit van Brussel en daar heb ik al in 2011 samen met de beroemde professor Paul Devroey het boek ‘Baby-Making’ geschreven. Onze originele titel was toen : ‘Europe, the museum of the future’. Die titel wilde de uitgever niet, maar dat was wel de belangrijkste gedachte achter dat boek.”
“In de vijftiger jaren, toen ik geboren ben, was de ontwikkelde wereld een belangrijke kracht in de hele geopolitiek : financieel, politiek maar ook qua bevolking. Een halve eeuw geleden vertegenwoordigde Europa een zestal procent van de wereldbevolking. Dat is nu vier procent, en als we nog even zo doorgaan wordt het twee procent. Natuurlijk maakt men zich daar zorgen over.”
“Enkele landen in Sub-Sahara-Afrika zijn bijna geheel verantwoordelijk voor de groei van de wereldbevolking”
En weten we hoe het komt dat steeds meer vrouwen ervoor kiezen om geen kinderen te krijgen ?
“We observeren dat er minder kinderen geboren worden. Daarnaast zijn er ook steeds meer vrouwen die in hun leven geen kinderen krijgen. Vroeger was dat minder dan 10 procent, maar nu loopt dat – afhankelijk van het land en het opleidingsniveau – op tot 30 à 35 procent. Eén op drie hogeropgeleide vrouwen krijgt dus geen kinderen.”
“Als dat een positieve keuze is, is dat geen probleem. Als een vrouw zegt dat ze geen kinderen hoeft, dan moeten we ons daar niet mee bemoeien. Alleen : is dat echt een positieve keuze, komt die er door omstandigheden of worden ze daartoe gedwongen ? En wat zijn die omstandigheden ? Gebrek aan of een slechte partner ? Te lang gewacht ? Beschikbaarheid van (medische of financiële) hulp ? Werk, carrière, geschikte woonruimte,… Er zijn heel veel mogelijke redenen, maar groot, goed opgezet internationaal onderzoek is mij niet bekend.”
Hoe kunnen we ervoor zorgen dat er weer meer kinderen geboren worden ?
“Wel, na dat Volkskrant-interview kwamen er heel wat brieven over mij binnen op de redactie. Die waren niet erg vriendelijk voor deze oude man. ‘En wat denkt hij wel ? Hij gaat jonge vrouwen vertellen dat ze zwanger moeten worden…’ Maar dat heb ik helemaal niet gezegd. Ik wilde gewoon zeggen waar het op staat : In België, in Nederland, in Duitsland, in Frankrijk, in alle Zuid-Europese landen, in de hele Balkan,… worden er steeds minder kinderen geboren. En dan is de vraag : hoe komt dat ? Is dat een positieve keuze ? Prima. Maar als dat niet het geval is, dan vormt dat wel een probleem.”
“We kunnen ons de vraag stellen waar mensen die wél kinderen willen behoefte aan hebben. Zijn er drempels en kunnen we er iets aan doen om die drempels te verminderen of weg te werken ? Kinderen opvoeden kost veel geld : daarom zijn er nu belastingvoordelen, de kinderbijslag, opvang, gratis vervoer, langdurig zwangerschapsverlof,…”
“Naast financiële of praktische bezwaren tegen het krijgen van kinderen, is er natuurlijk het probleem van onvruchtbaarheid. De behandelingen daartegen zijn duur en hoeveel mensen er gebruik van maken, wordt amper in kaart gebracht. Een derde van de mensen die gebruikmaken van zaaddonatie in België, zijn alleenstaande vrouwen; dat is veel. Los van de heteroseksuele stellen waarvan de man een slechte zaadkwaliteit heeft. En los van de lesbische stellen. En daarnaast is er nog zoveel in het grijze gebied waar we niet genoeg over weten. Er zijn heel wat vrouwen die zichzelf insemineren, daar komt geen dokter aan te pas. Die bestellen zaad of vinden zelf iemand. We weten er nog zo weinig over… Zou het niet goed zijn om daar eens wat serieuzer naar te kijken ? En hoe zit het met alleenstaande mannen of LGBTQ+ en de steeds toenemende vraag naar vruchtbaarheidsbehandeling ? We moeten voor mensen die kinderen willen krijgen, kijken hoe we de drempels kunnen verlagen. Want het probleem van onvruchtbaarheid en kinderwensen onder de bevolking is niet goed onderzocht, maar we weten wel wat het betekent voor mensen met een kinderwens om te horen dat ze geen kinderen kunnen krijgen. Dat is verschrikkelijk voor die mensen. Als mensen kinderen willen krijgen, dan is dat hun recht. Maar ja, dat is makkelijker gezegd dan gedaan.”
De stelling dat steeds meer jonge mensen geen kinderwens hebben, is dus misschien fout ?
“Niet per se, maar het is wel belangrijk om te onderzoeken door wat dat gebrek aan kinderwensen wordt ingegeven. En dat, als mensen hun omstandigheden verbeteren, die kinderwens ook verandert. Eén van de kritieken is dat de focus altijd op vrouwen ligt. En ja, het blijft biologisch gezien vooralsnog zo dat vrouwen de zwangerschap dragen. Maar het heeft ook alles te maken met mannen die wel of niet hun verantwoordelijkheid willen nemen, die wel of niet willen wachten en uitstellen, die wel of niet meer van de zorgtaken op zich willen nemen als er sprake is van kinderen.”
“Ik vermoed dat het in Vlaanderen niet anders is dan in Nederland. Vrouwen komen steeds meer in de hogere regionen qua banen en qua opleiding. Maar tegelijkertijd blijven vrouwen thuis nog steeds de meeste zorgtaken uitvoeren.”
Bepaalde landen in Europa proberen een meer actieve geboortepolitiek te voeren. Maar bijvoorbeeld in Hongarije boeken die maatregelen weinig resultaat.
“In Hongarije ging het enkel om een financiële prikkel : hoe meer kinderen, hoe meer geld. Dat is een voorbeeld van een weinig doordachte maatregel, omdat men niet begrijpt waar de werkelijke problemen liggen.”
Wat kan je dan wel doen ?
“Bewustzijn creëren en aan preventie doen. In middelbare scholen wordt er heel wat aandacht besteed aan anticonceptie : hoe zorg je ervoor dat je niet zwanger wordt als je dat niet wil ? Maar er wordt nauwelijks aandacht besteed aan het wél zwanger worden als je dat wel wil. Ik las net dat Macron in Frankrijk vorige week heeft gezegd dat hij alle 25-jarige vrouwen een gratis consultatie wil aanbieden om over fertiliteit te praten.”
“Dat is een manier om iedereen de kans te bieden om medisch advies te krijgen : wat zijn de beperkingen, wat zijn de mogelijkheden ? Zijn er situaties bij jou die speciale aandacht verdienen ? Ik wil liever wegblijven van de term ‘geboortepolitiek’. Maar als er mensen zijn die kinderen willen krijgen, kunnen we die faciliteren ? Dat is wat mij betreft een veel neutralere bewoording, waar niemand bezwaar tegen kan hebben.”
In ons land zit ‘de knip’ in de lift : steeds meer twintigers en jonge dertigers kiezen voor sterilisatie.
“Ja, opvallend ! Ik las het in uw voorbereiding. Ik ben gynaecoloog, en vroeger stond er in onze richtlijnen altijd dat je steriliseren bij vrouwen best niet moest doen voor de leeftijd van 35 jaar. We weten allemaal hoe onvoorspelbaar het leven kan zijn, want we hebben honderden vrouwen gezien die dachten dat hun leven er heel anders ging uitzien en die plots toch nog een kinderwens hadden.”
“We leven echter niet meer in de tijd waarin alleen de dokter bepaalt wat goed is voor de patiënt. Als mensen het echt willen, als we ze hebben voorgelicht en ze duidelijk weten wat de risico’s zijn en ze volharden in die wens, dan ben ik nu wel geneigd om daarmee akkoord te gaan. Al zou ik als het om sterilisaties gaat, uiterst terughoudend blijven.”
Het is hoe dan ook een opvallende trend : jonge mensen die definitief kiezen om kinderloos te blijven.
“Ja, maar goed : hoe vaak hebben we niet gezien dat mensen in hun twintiger jaren nog heel anders tegen het leven aankijken dan in hun dertiger jaren, of nog later ? En ik snap het hoor : als twintiger denk je dat je alles weet en dat je alles kan overzien, maar zo simpel is het niet.”
Wereldwijd blijft de bevolking nog wel stijgen, al gaat de bevolkingsgroei door op het laagste tempo sinds 1950.
“De wereldbevolking blijft groeien, dat klopt. Maar nu al is het geboortecijfer in meer dan de helft van de landen uit de hele wereld onder het niveau dat nodig is om de bevolking in stand te houden. De verwachting is dat binnen 10 à 20 jaar 80 tot 90 procent van de landen onder dat niveau zit. Een aantal landen in Sub-Sahara-Afrika hebben een geboortecijfer van vier à vijf. Die landen zijn bijna geheel verantwoordelijk voor de groei van de wereldbevolking.”
“In die minder ontwikkelde landen moet nog steeds veel nadruk gelegd worden op het verminderen van het aantal kinderen, want daar is er sprake van overbevolking. De factoren om die overbevolking tegen te gaan, zijn goed gedocumenteerd : gelijkheid tussen man en vrouw, welvaart en onderwijs voor vrouwen. Kleine staatjes in Sub-Sahara-Afrika die daar succesvol aandacht aan besteed hebben, hebben ook het aantal geboortes fors doen dalen. Dat werkt en daar moeten we dus mee doorgaan.”
“Het cynische is dat in die landen waar vrouwen gemiddeld zoveel kinderen krijgen, onvruchtbaarheid nog steeds vaker voorkomt dan in de westerse wereld. Dat is een rare spagaat, want tot een vierde van alle vrouwen in die landen, kan geen kinderen krijgen. En daar zijn de consequenties enorm : de man gaat bij hen weg, de vrouwen worden verstoten… Terwijl ze ervoor moeten zorgen dat er minder kinderen geboren worden in hun land, moeten ze idealiter ook nog focussen op de dramatische gevolgen voor die één op vier vrouwen die geen kinderen krijgen.”
De totale bevolking in Europa, Nederland en België groeit nog steeds aan, enkel dankzij migratie. Die mensen komen vaak uit landen waar het geboortecijfer hoger ligt. Eens die mensen hier zijn, maken zij dan nog steeds meer kinderen dan de autochtone bevolking ?
“Dat is een ingewikkelde en politiek gevoelige vraag, maar als je in de Nederlandse statistieken graaft, zie je wel dat de immigranten die uit landen komen waar er veel kinderen geboren worden, ook in Nederland meer kinderen krijgen dan de autochtone bevolking. Generatie na generatie ebt dat wel wat weg, maar dat is minder goed gedocumenteerd. Hoe langer ze hier zijn, hoe meer ook voor die vrouwen geldt dat ze zich meer richten op opleiding, carrière,…”
“Als rechtse partijen nu roepen dat de grenzen dicht moeten, dan zal de bevolking op één generatie halveren”
In ons land valt de gevoelige term ‘omvolking’ dan vaak.
“Geboortepolitiek, omvolking… dat zijn termen die door hun geschiedenis heel wat emotie opwekken en daar wil ik graag van wegblijven. Maar goed, je ziet natuurlijk de samenleving veranderen. Toen ik een kind was, was Nederland nog bijna volledig blank. Ik woon nu in de Randstad en dat is compleet veranderd. Ik kom geregeld in Londen : het archetype van de blanke Londenaar zie je bijna niet meer.”
“Onze samenleving is dus enorm aan het veranderen, met alle positieve gevolgen van dien. Maar ook met alle ongemakkelijkheden en narigheden van dien. En daar zullen we toch ook veel serieuzer naar moeten kijken. In dat opzicht kunnen we misschien een voorbeeld nemen aan de Verenigde Staten.”
Vorige week noemde Bart De Wever de “demografische achteruitgang van de autochtone bevolking” een van de grootste problemen waarmee Europa geconfronteerd wordt. Snapt u dat, of is dat eerder doemdenken ?
“Ik snap het wel, maar het gaat weer over bewoording. Ten eerste denk ik inderdaad dat het feit dat men steeds minder kinderen krijgt, grote consequenties heeft. Voor de welvaart, de vergrijzing,… En twee : je kan zeggen dat er plaatsen in de wereld zijn waar er veel te veel kinderen zijn. Het is al lang zo dat een deel van die kinderen naar hier komt, maar de vraag is hoe dat matcht. We hadden het daarnet al over de taal, cultuur, religie,…”
“Het is dus niet het ene of het andere. Er worden steeds minder kinderen geboren en die trend blijft nog wel even duren. En als rechtse partijen nu roepen dat de grenzen dicht moeten, dan zal de bevolking op één generatie halveren. Ik denk dat niemand zich kan voorstellen wat dat zou betekenen.”
Rechtse partijen die ervoor pleiten de grenzen te sluiten, moeten er volgens u dus voor zorgen dat er in de toekomst meer kinderen geboren worden ?
“Ja, en daar hoor je ze niet over. Ik denk dat iedereen zich ervan bewust is dat het tempo waaraan de afgelopen jaren nieuwkomers naar hier kwamen niet vol te houden is, in een klein en dichtbevolkt land. De grenzen volledig sluiten : dat klinkt goed voor de bühne en heeft veel stemmen opgeleverd, maar iedereen weet dat dat nooit zal gebeuren. Maar een combinatie van gematigde migratie, gecombineerd met een gezond geboortecijfer is wel wenselijk.”
foto’s (c) Gazet van Hove .