door Anton Schelfaut in ’t Pallieterke .
Nu de kiezer de kaarten heeft geschud, is het aan de heren en dames politici om nieuwe regeringen te vormen. Hoe verloopt de formatie precies ? En welke coalities mogen we verwachten ? Een overzicht.
Na de verkiezingen dienen de Vlaamse en federale regering hun ontslag in. Daarna is de informateur aan zet. Hij gaat in gesprek met andere partijen en onderzoekt de mogelijke samenstelling van een nieuwe regering.
Op Vlaams niveau is de informateur de voorzitter van de grootste partij, in dit geval Bart De Wever van N-VA. Alle partijvoorzitters, in volgorde van grootte, komen gedurende 45 minuten bij hem op de koffie. Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken was dinsdagmiddag als eerste aan de beurt.
De partijvoorzitters wisselen bij hun eerste ontmoeting in het kader van de formatie steeds cadeautjes uit. Na de verkiezingen van 2019 overhandigden informateur De Wever en Tom Van Grieken, die werd vergezeld door ondervoorzitters Barbara Pas en Chris Janssens, elkaar enkele flesjes ‘Paljas’-bier. Tijdens het laatste debat voor de verkiezingen van 2019 had De Wever de voorzitter van Vlaams Belang een ‘paljas’ genoemd.
Informateur en formateur
Op federaal niveau is het de koning die na een gesprek met alle partijvoorzitters een informateur aanduidt. De taak van die laatste bestaat erin om verkennende gesprekken over de vorming van een nieuwe regering te voeren. Daarna stelt de koning een formateur aan. Die moet de onderhandelingen om tot een nieuwe regering te komen in goede banen leiden.
Premier Alexander De Croo mocht daags na de verkiezingen de spits afbijten : hij ging op audiëntie bij de koning om het ontslag van zijn regering aan te bieden. De koning heeft dat aanvaard, waardoor de huidige federale regering in lopende zaken gaat.
Daarna was het de beurt aan de voorzitters van de grootste partijen : Bart De Wever van N-VA, Tom Van Grieken van Vlaams Belang en Georges-Louis Bouchez van MR. Dinsdag brachten de zes andere partijvoorzitters een bezoek aan de koning : Paul Magnette van PS, Raoul Hedebouw van PVDA, Maxim Prévot van Les Engagés, Sammy Mahdi van cd&v, Melissa Depraetere van Vooruit, Tom Ongena van Open Vld en François De Smet van DéFI.
Raketcoalitie
Op Vlaams niveau is de meest waarschijnlijke optie de zogenaamde ‘raketcoalitie’. Die naam is geen verwijzing naar ‘per aspera ad astra’ (via moeilijkheden naar de sterren), de Latijnse spreuk waarmee De Wever zondagavond zijn overwinningstoespraak opende, maar naar de kleuren van een raketijsje. Een regering van N-VA, Vooruit en cd&v beschikt met 65 zetels over een comfortabele meerderheid.
Onder meer Jean-Marie Dedecker, de West-Vlaamse lijsttrekker voor de Kamer, pleitte in Terzake al voor een raketcoalitie van N-VA, Vooruit en cd&v. “Het zal moeten, en ik denk dat we de veto’s een beetje moeten inslikken als we tot een resultaat willen komen”, zei hij. Ook politiek journaliste Isolde Van den Eynde zei maandagavond in Terzake dat ze op dit moment geen andere coalitie ziet.
Een zogenaamde ‘Guldensporenregering’ van N-VA en Vlaams Belang komt nét niet aan een meerderheid. N-VA verloor op verkiezingsavond in Oost-Vlaanderen nog één van haar zeven zetels aan Vooruit, waardoor de twee V-partijen elk 31 en samen ‘slechts’ 62 zetels halen. Beide partijen beschikken samen wel over een blokkeringsminderheid én een meerderheid als het gaat over gewestbevoegdheden. Met de verkozene van Team Fouad Ahidar aan boord zou wel een Guldensporenregering in de steigers kunnen worden gezet.
Een ‘zonsopgangcoalitie’ van Vlaams Belang, N-VA en cd&v heeft met 78 zetels een ruime meerderheid, maar lijkt politieke fictie. Zowel De Wever als Mahdi stelden voor de verkiezingen hun veto tegen een samenwerking met Vlaams Belang.
Drie koningen
De meest voor de hand liggende federale regering is de zogenaamde Arizona-coalitie. In de vlag van de Amerikaanse staat Arizona komen het rood van de socialisten, het blauw van de liberalen, het oranje van de christendemocraten en het geel van de Vlaams-nationalisten terug.
In 2020 probeerden de zogenaamde ‘drie koningen’, toenmalig cd&v-voorzitter Joachim Coens, toenmalig Open Vld-voorzitter Egbert Lachaert en Bouchez, al een Arizona-coalitie in de steigers te zetten. Open Vld en MR, cd&v en CDH (nu Les Engagés), N-VA en sp.a (nu Vooruit) waren toen de enige partijen die geen veto tegen elkaar hadden gesteld. Hun poging draaide toen op niks uit.
De PS heeft al laten verstaan dat het op alle bestuursniveaus voor de oppositie kiest. Vooruit zal dus zonder zijn Franstalige zusterpartij tot een federale Arizona-coalitie moeten toetreden.
Ook afscheidnemend Open Vld-voorzitter Tom Ongena en de voltallige partijtop spraken hun voorkeur uit voor een oppositiekuur. MR en Open Vld hadden voor de verkiezingen hun lot aan elkaar verbonden, maar MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez vertelde daags na de verkiezingen op de radio dat hij bereid is om zonder Open Vld in een regering te stappen, op voorwaarde dat de Vlaamse liberalen zélf kiezen voor de oppositie.
De Arizona-coalitie zou dus kunnen bestaan uit Vooruit, MR, cd&v, Les Engagés en N-VA. Die vijf partijen hebben hebben samen 83 zetels. Dat aantal volstaat voor een zetelmeerderheid in het federale parlement, maar is niet voldoende om een nieuwe staatshervorming te realiseren. Om de grondwet te wijzigen, is een tweederdemeerderheid én een meerderheid in elke taalgroep vereist. Als ook de PS (16 zetels) en Open Vld (7 zetels) zouden toetreden, beschikt de nieuwe regering wel over een tweederdemeerderheid.
Centrumrechtse as
Daags voor de verkiezingen legden we de vlag van Arizona al voor aan Sammy Mahdi. Hij herkende ze meteen, maar wilde niet zeggen of dat ook zijn favoriete regering is. “Het laatste wat ik nu ga doen, is mij uitspreken over de samenstelling van de federale regering waar ik in wil stappen”, zei hij toen.
Tijdens de campagne hebben cd&v, Les Engagés en MR al een centrumrechtse as gevormd. Zoals de kaarten nu liggen, ziet het ernaar uit dat ze ook daadwerkelijk samen in een centrumrechtse federale regering zullen stappen.
Ook N-VA-Kamerlid Theo Francken droomde voor de verkiezingen al luidop van een centrumrechtse federale regering zonder PS. “Een centrumrechtse regering moet niet alleen op communautair vlak stappen vooruitzetten, maar vooral ook werken aan de heropbouw van defensie en een strenger migratiebeleid, en werken opnieuw lonend maakt”, legde hij uit. “Het is een ongelofelijke opportuniteit om te kunnen schakelen zonder PS.”
Na de verkiezingen van 2010 duurde het maar liefst 541 dagen voor formateur en latere premier Elio Di Rupo (PS) een regering kon vormen. Daarmee mag België nog steeds het wereldrecord regeringsvorming achter zijn naam schrijven. Maar deze keer zou het wel eens snel kunnen gaan. Onder meer Bouchez verklaarde al dat de vorming van een nieuwe federale regering “extreem snel” kan gaan. “Het is een kwestie van weken, niet van maanden. We moeten niet te lang wachten met de samenstelling vast te leggen.”
Op Waals niveau gaf Bouchez alvast het goede voorbeeld. Amper twee dagen na de verkiezingen kondigde hij op een gezamenlijke persconferentie met Maxime Prévot aan dat MR en Les Engagés een Waalse regering zullen vormen, zonder PS.
Politicoloog Carl Devos is iets sceptischer over regeringsvorming. “Het is niet omdat het geen maanden duurt voor het duidelijk is wie met wie rond de tafel kan zitten dat het per definitie makkelijk en snel zal gaan”, zei hij maandagavond in De Afspraak.
foto’s (c) Gazet van Hove .