Historische lessen over propagandastrijd om gedachten van volk
COLUMN – door Alain Grootaers – www.doorbraak.be .
Er is een nieuwe film over Adolf Hitler en Joseph Goebbels (links). foto © RV / DB
Er speelt een film over Adolf Hitler en zijn rechterhand Joseph Goebbels in de filmzalen van Málaga. Die blijkt ook vandaag nog relevant.
Een affiche aan cinema Albeniz in hartje Málaga trok mijn aandacht. ‘El ministro de Popaganda’, stond erop te lezen. De bijhorende foto toonde een man die zittend op een stoel een sigaret rookte in zijn SS-uniform, het hakenkruis goed zichtbaar op de armband. De man stelde de Duitse propagandaleider Joseph Goebbels voor, zoveel was duidelijk. Ik snelde naar binnen.
Het bleek om de Duitse film Führer und Verführer van regisseur Joachim Lang te gaan, in het Nederlands vertaald als Leider en Verleider. In cinema Albeniz wordt de originele versie van een film afgespeeld, niet de gedubde. Een meevaller.
Littekens
De zaal was vrijwel leeg : naast mijn vrouw en ikzelf zat er nog één ouder koppel. Logisch, want de Tweede Wereldoorlog speelt hier niet echt. De Spanjaarden hadden toen al een burgeroorlog achter de rug, eentje waarbij broers en vrienden elkaar aan flarden schoten. De littekens ervan lopen nog altijd dwars door families en dorpen in heel Spanje.
‘Ik schiep de mythe van de Führer’, zegt Goebbels in de openingsscène van de film, waarna hij zelfmoord pleegt. Vervolgens keert het verhaal terug in de tijd en zien we hoe hij dat mythische beeld van Hitler creëert.
Goebbels regisseerde bijvoorbeeld de propagandatriomf in 1938 in Berlijn waarbij Hitler de massa toesprak na de ‘Anschluss’, de inlijving van Oostenrijk. ‘Wij dienen de waarheid slechts als het ons uitkomt’, hoor ik hem zeggen. ‘Wij leveren beelden die zullen blijven bestaan.’
Gemanipuleerde pers
Eerder zei hij ook al dat alleen hij bepaalt wat als waarheid aan het Duitse volk wordt getoond. Daarvoor schakelde hij diverse kanalen in : van geregisseerde volksmanifestaties, over uitgestrooide pamfletten tot aanplakbiljetten en uiteraard de gemanipuleerde berichten in de pers.
Die pers liep aan de leiband van Goebbels en het radio- en bioscoopnieuws werd gevuld met de door hem voorgekauwde verhaaltjes. De nazileider voerde zichzelf regelmatig op als wat nu een ‘expert’ wordt genoemd. Andere meningen werden gecensureerd en hij gaf de opdracht om radio-uitzendingen van geallieerden te verstoren. Klinkt bekend in uw oren ?
Politieke propaganda
Vaststaat dat politieke propaganda universele kenmerken heeft, want ook die van de geallieerden manipuleerde de waarheid. Toch is er een verschil : nergens was de propaganda zo gecentraliseerd en strak geregisseerd als in het ‘Derde Rijk’. Goebbels besefte ook dat propaganda het best werkt als het er niet zo uitziet. Daarom verkoos hij speelfilms boven documentaires.
Het scenario van Leider en Verleider is gebaseerd op aantekeningen en archiefstukken, en wordt verweven met de liefdesaffaires van Goebbels en andere adjudanten van Hitler. Daaruit blijkt dat Hitler zich actief moeide met het huwelijksleven van zijn luitenants. Hij verbood Goebbels bijvoorbeeld te scheiden van zijn vrouw, omdat dat het imago van het ‘gelukkige Duitse gezin met zes kinderen’ zou schaden.
Duidelijke boodschap
In tijden waarin overheden de mond vol hebben over ‘fake news’ en proberen platformen waar meningen nog vrij zijn aan banden te leggen, is de boodschap van deze film heel duidelijk : de informatieoorlog die dient om uw gedachten te sturen, gaat de echte oorlog vooraf.
Grote spelers gebruiken daar niet enkel het nieuws voor, maar ook en vooral entertainment zoals speelfilms en televisieprogramma’s. Net die subtiele beïnvloeding leverde de propaganda-afdeling van de nazi’s veel succes op.
De vrouw van het koppel achter mij in de cinemazaal kreunde en zuchtte bij het einde van de film : het werd haar duidelijk allemaal een beetje te veel en te ingewikkeld. En dan kende ze niet eens het vervolg van het propagandaverhaal, dat niet werd getoond.
Operation Mockingbird
Het is algemeen bekend dat de Amerikanen aan het einde van de oorlog Duitse raketgeleerden, waaronder Wernher von Braun, naar de Verenigde Staten haalden en hun kennis gebruikten voor de ontwikkeling van het ruimtevaartprogramma.
Maar ook uit de Duitse propagandamachine werden lessen getrokken. Zo zette de CIA na de Tweede Wereldoorlog ‘Operation Mockingbird’ op, waarbij niet alleen journalisten werden gerecruteerd maar ook de filmindustrie in Hollywood en de programmatie van de televisiezenders werd aangestuurd.
Zo, tot daar mijn beïnvloeding van uw denken. Voor vandaag, volgende week zaai ik uiteraard opnieuw twijfel.
Alain Grootaers (1964) was achtereenvolgens profvoetballer (1 jaar), journalist (altijd al), hoofdredacteur, uitgever, radio- en tv maker, auteur, olijfboer, reisorganisator en documentairemaker. Sommigen zouden zeggen : twaalf stielen en dertien ongelukken maar zelf houdt hij het op : uomo universalis. Hij woont op een boerderij in Andalucía.