Wendy Wauters met haar boek : ‘De geuren van de kathedraal – De overweldigende 16de eeuw in Antwerpen’ – Foto (c) KU Leuven.
Voor wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van Antwerpen en ernaar op zoek gaat, is de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal een ijkpunt. Een fysiek bezoek leidt je de geschiedenis in en menigeen is geïmponeerd door de grootsheid, het binnenvallende licht, de feilloze Brabantse gotiek en de bijna 124 meter hoge toren, de hoogste in de Nederlanden.
Evenwel goed om te weten : er is zo goed als niets bewaard van het oorspronkelijke interieur. En dat is logisch, want sinds de 16de eeuw verstoorden oorlogen en godsdienstconflicten geregeld en vaak gewelddadig het ritme van het dagelijkse leven. Het rooms-katholicisme stond nu en dan zwaar onder druk en moest het ontgelden door hervormingsgezinden of antikerkelijke regimes en heersers. De ‘inboedel’ verdween, maar het huis bleef – gelukkig – overeind. Het meest bekend zijn de protestantse Beeldenstorm die in de 16de eeuw door de Nederlanden en dus ook door de Antwerpse kathedraal raasde, maar ook de Franse Revolutie aan het einde van de 18de eeuw. Praalgraven, glasramen, heiligenbeelden, biechtstoelen, reliekschrijnen, schilderijen, altaren enzovoort werden vernietigd of gestolen. Slechts enkele op stenen wanden geschilderde fresco’s bleven over. Telkens de tijden weer rustiger werden en de Katholieke Kerk zich kon herstellen, vervingen nieuwe de verdwenen monumenten of gebruiksvoorwerpen, en ontstond er een nieuwe dynamiek die later zo goed als uitsluitend gericht was op de liturgie van de sacramenten. Zoals vandaag dus. De specifieke sfeer en de omvattende dynamiek van de 16de eeuw kwamen nooit meer terug.
Wendy Wauters is geïntrigeerd door hoe de kerkgangers in de periode van circa 1352 – de start van de bouwwerken aan de gotische kathedraal – tot 1566 – het jaar van de Beeldenstorm – ‘de religieuze ruimte’ beleefden. Ze schreef er een doctoraal proefschrift over, wat onder meer resulteerde in voorliggend boek. Het geeft de lezer een erg bevattelijk en leesbaar relaas over haar vaak verrassende bevindingen.
Een slagader van de stad
Waar vandaag kerkgebouwen die (nog) niet ontwijd zijn, bijna exclusief voor erediensten en als stilteplek voor mediterenden dienen, was dat in vorige eeuwen anders. Het was er nooit stil en Jan en alleman passeerde er, vaak om heel diverse redenen. Lijken begraven, schuilende armoedzaaiers, doortrekkende handelaars, rondlopende dieren, vrome liturgische diensten badend in wierook, koorgezang en orgelspel, hardop biddende pelgrims die van verre kwamen, rinkelende bellen bij de talloze altaren (ruim dertig!) die eigendom waren van allerhande genootschappen of ambachten,… Het bracht allemaal kleur, maar ook geur met zich mee, alsook een intensief gebruik ervan. Gelukkig was er de wierook die dat wat kon onderdrukken en ook deed herinneren aan het gewijde karakter van de locatie. Wauters slaagt er magistraal in om die sfeer, die mengeling van geuren, de gebruiken en gewoontes gedetailleerd te beschrijven, zodat we ons het allemaal haast levendig kunnen voorstellen. De rijke illustraties in kleur, waarnaar je best gaat kijken wanneer er over gesproken wordt, geven een uitstekend ondersteunend beeld bij het verhaal. Overigens, tal van gebruiken en daarbij horende voorwerpen zijn nog zeer herkenbaar voor de oudere generatie onder ons, want veel zaken bleven gehandhaafd en in gebruik tot in de jaren 1960, tot het Tweede Vaticaans Concilie een interne modernistische beeldenstorm uitlokte. Niettemin doet een meesterlijke reconstructie op basis van ‘geuren allerhande’ de lezer werkelijk aanvoelen hoe de Antwerpse kathedraal in de 16de eeuw een verzamelplaats van de goegemeente was. Maar ook wordt ze geschetst in haar groeifasen, telkens aangepast aan de vereisten van een groeiende stad met steeds meer mensen en bezigheden.
Vingerafdruk
Het uitgebreide bronnenapparaat bewijst dat de auteur zich niet enkel gebaseerd heeft op ‘louter aanvoelen’ of vrijblijvende hypotheses. Zoals Wauters het zelf zegt : de kathedraal is een unieke vingerafdruk van de plaats en de gemeenschap waar ze gebouwd werd… Die vingerafdruk heeft ze meesterlijk kunnen reconstrueren in dit monumentale werk. Je wandelt zo mee de 16de eeuw in. Meer nog : je zou het boek moeten gelezen hebben voordat je de kathedraal (nog) eens bezoekt.
Wendy Wauters, ‘De geuren van de kathedraal – De overweldigende 16de eeuw in Antwerpen’, uitgeverij Lannoo, 2023, 318 blz., 34,99 euro, ISBN 9789401486415 .
foto’s (c) Gazet van Hove .