door Karim Van Overmeire in ’t Pallieterke .
Bij de inboedel van mijn veel te vroeg overleden vriend Bart Waegeman bevond zich een mooie boekencollectie. Mijn oog viel daarbij op een kleine vergeelde brochure met de titel ‘Elementaire Wellevendheid’. Het was een derde druk, in 1957 uitgegeven door de Heilig Grafschool van Turnhout. De naam van de auteur is niet vermeld. Het boekje was specifiek voor jongedames geschreven. Ik weet niet of er ook een versie voor jongens is gedrukt. Ik herinner me wel nog dat mijn eigen schoolrapporten in het lager onderwijs een beoordeling voor ‘wellevendheid’ voorzagen.
In de brochure wordt aan de jongedames uitgelegd hoe men mensen moet aanspreken, hoe de tafel moet worden gedekt, hoe men de trappen moet afdalen, hoe men een lepel moet vasthouden, welke boeken men mag lezen, hoe men een brief moet frankeren en nog veel meer. Hyacinth Bucket – it’s Bouquet! – zou glunderen.
Is er nog wellevendheid ?
De brochure biedt niet alleen een inkijk in de gedachtewereld van twee of drie generaties geleden, maar laat ook toe om een vergelijking te maken met de stand van de wellevendheid vandaag. Sommige regels gelden nog altijd (‘Het is grof onwellevend op muren of meubels te schrijven.’) terwijl andere misschien toch wel een beetje gedateerd zijn (‘Een welopgevoede leerlinge kijkt onder de les niet op haar horloge om te zien hoelang zij het nog uithouden moet.’).
Ik wil het verleden niet idealiseren. Ook in 1957 zullen er heel wat onbehouwen mensen in Vlaanderen hebben rondgelopen. Mijn buikgevoel zegt me echter dat we er inzake wellevendheid globaal gezien op achteruit zijn gegaan. Het lijkt alsof een als vrijheid vermomde gemakzucht de voorbije decennia terrein gewonnen heeft op de ‘karaktervorming en deugdbeoefening die de grondslag uitmaken der ware wellevendheid’, zoals ik in de brochure lees.
Of toch niet ? Is knorren op een ontspoorde jeugd niet van alle tijden ? ‘De jeugd van tegenwoordig houdt van luxe, heeft slechte manieren, veracht gezag en heeft geen respect voor ouderen.’ U las net een citaat dat aan Socrates wordt toegeschreven en dat zo’n 2500 jaar oud is. Ook in de brochure uit 1957 wordt er flink gefoeterd : ‘De moderne jeugd heeft het ook verleerd “dank u” te zeggen’, en verder : ‘Het groot gebrek van het moderne meisje is haar nonchalance, die zich soms brutaal uit in haar weinig verzorgde kleding op straat.’ Het lijkt alsof elke oudere generatie met zorg en ergernis naar het gedrag van jongeren kijkt.
Is ‘de jeugd van tegenwoordig’ daadwerkelijk minder gemanierd dan vroeger of veranderen de opvattingen over wellevendheid met elke nieuwe generatie ? Goede manieren zijn geen vaststaand gegeven. Ze verschillen per tijd, cultuur en context. Als jongeren zich vandaag directer en mondiger uitdrukken, dan heeft dit veel te maken met het feit dat de hele samenleving informeler is geworden. Een duidelijk hiërarchische samenleving heeft plaats gemaakt voor een cultuur van gelijkwaardigheid. Autoriteit verwerft men niet langer door titels, maar door realisaties. Dat vind ik op zich geen slechte evolutie.
Selectieve waarneming
Jongeren van nu groeien op in een snel veranderende, prestatiegerichte en digitaal verbonden wereld. Nieuwe vormen van communicatie hebben nieuwe omgangsvormen voortgebracht. Korte digitale berichten, emoji’s en het ontbreken van formele aansprekingen kunnen door oudere mensen – mezelf inbegrepen – worden opgevat als slordig of respectloos. Maar zijn ze dat ook ?
Laten we ons hoeden voor selectieve waarneming. Negatief gedrag krijgt meer aandacht dan positief gedrag. En begrijp me niet verkeerd : we hebben een gigantisch probleem met agressief schorremorrie dat zeker in onze steden de samenleving verziekt. De vele incidenten mogen ons evenwel niet blind maken voor het feit dat veel jonge mensen toonbeelden zijn van hoffelijkheid en hulpvaardigheid. Dat is althans mijn persoonlijke ervaring en hopelijk ook die van u. ‘Elementaire Wellevendheid’ gaat niet over de kennis van de regels dan wel over de toepassing ervan. Dat vraagt een voortdurende strijd tegen de eigen gebreken en gemakzucht. Elke dag opnieuw, door jong en oud.
foto’s (c) Gazet van Hove.