GEOPOLITIEK
NIEUWS – door Jan Fabry – www.doorbraak.be .
Marc Thys ziet vier mogelijke scenario’s voor de afloop van het conflict.
De NAVO-top in Ankara plaatst de oorlog in Oekraïne opnieuw bovenaan de internationale agenda. Hoe ziet het conflict er over een jaar uit? Doorbraak legde die vraag voor aan Rusland-expert Jan Balliauw en luitenant-generaal op rust Marc Thys.
Jan Balliauw : Wanneer en hoe het eindigt hangt van zoveel factoren af, dat je daar wel eens serieus foute voorspellingen rond kunt maken. Poetin heeft dat zelf ervaren toen hij Oekraïne binnenviel: hij dacht dat het allemaal heel snel afgelopen zou zijn en intussen zijn we meer dan vier jaar verder en nog altijd bezig. In een oorlog zijn er de totaal onbekende factoren die toch een grote invloed kunnen uitoefenen op het verdere verloop waardoor een voorspelling maken eigenlijk onmogelijk is.
Desondanks kunnen wel een aantal trends worden onderscheiden. Wat we de laatste weken gezien hebben is dat Oekraïne erin slaagt Rusland zwaarder te treffen op zijn eigen grondgebied met drones en dat via het inzetten van korteafstanddrones de aanvallen aan het front aanzienlijk worden bemoeilijkt. Hoewel de stad Kostjantynivka zou kunnen vallen, hebben de Russen eigenlijk nauwelijks nog vooruitgang geboekt sinds februari van dit jaar. Er zijn maanden geweest dat Oekraïne zelfs meer terreinwinst heeft geboekt dan Rusland. Oekraïne heeft nu het momentum en Zelensky heeft dat aangegrepen om zijn 40-dagenplan voor te stellen, om Poetin zoveel mogelijk onder druk te zetten zodat hij bijna verplicht zou worden akkoord te gaan met een bestand. Dat is iets wat Oekraïne al bijna anderhalf jaar lang probeert verkocht te krijgen aan Rusland, maar waar Rusland tot nu toe nooit op in is gegaan.
Verder zijn er in Rusland groeiende spanningen rond de oorlog. Het vervangingspercentage is niet meer één op één. Dat maakt dat ze ook op langere termijn personeelsproblemen gaan kennen en er nog meer geld geïnvesteerd moet worden om Russen ervan te overtuigen toch naar de frontlinies te gaan, met economische problemen als gevolg. De financiering van de oorlog wordt ook bemoeilijkt omdat de reserves zijn opgedroogd. Men moet overal geld gaan zoeken, onder meer in de pensioenenfondsen van de Russische burgers.
Politiek zijn tol
Het is ook duidelijk dat de populariteit van Poetin aan het dalen is. De Russen beseffen dat het niet goed gaat met de oorlog in Oekraïne. Ik denk dat Oekraïne nog meer de nadruk zal leggen Rusland te treffen op eigen grondgebied en om de frontlinies zo ver mogelijk te bevriezen. Aan Russische zijde is er nog altijd geen oplossing gevonden voor het groeiende tekort aan manschappen. Als Rusland de komende maanden voor moeilijke keuzes komt te staan, bijvoorbeeld over een nieuwe mobilisatie, dreigt de druk op het Kremlin verder toe te nemen. Poetin heeft sinds september 2022 slechts één gedeeltelijke mobilisatie afgekondigd, wat het voor Rusland steeds moeilijker maakt de oorlog op lange termijn vol te houden.
Maar het kan ook weer keren. Binnen een aantal maanden komt de winter er weer aan en je ziet nu al dat Rusland niet gekozen heeft voor onderhandelingen maar voor escalatie. Rusland probeert Oekraïne zwaarder te treffen met ballistische raketten die Oekraïne bijna niet kan neerhalen door een gebrek aan luchtafweer. Een blijvend gebrek hieraan zal Oekraïne in de winter weer kwetsbaar maken. Het is geen zwart-witverhaal, het zijn allerlei tinten grijs, waarbij het aan Oekraïense zijde momenteel iets meer wit is en aan de Russische kant iets meer naar het zwarte gaat.
Marc Thys ziet eveneens geen snelle uitweg uit de oorlog. Vanuit de methode van strategic foresight onderscheidt hij vier scenario’s voor de komende maanden. Welke richting het conflict uiteindelijk uitgaat, zal volgens hem niet alleen afhangen van de situatie aan het front, maar ook van politieke verschuivingen in Rusland en Europa.
Marc Thys : Er zijn verschillende verkiezingen die elkaar opvolgen: Rusland trekt in september naar de stembus voor de Doema (de Russische Kamer van Volksvertegenwoordigers, red.), hetgeen toch een belangrijke indicator zal zijn voor de oorlog die Rusland voert. Er gaan stemmen op die zeggen dat Poetin na die verkiezingen ofwel een grote, ofwel een algemene mobilisatie gaat aankondigen. In het voorjaar van 2027 zijn er de presidentiële verkiezingen in Frankrijk, later dat jaar in Polen en Spanje. Duitsland trekt pas in 2029 naar de stembus. Kortom: ook in Europa kunnen een aantal dingen verschuiven die misschien de visie op het conflict kunnen veranderen, zoals een eventuele machtsovername door het Rassemblement National in Frankrijk.
Een tweede vast gegeven is natuurlijk ook de vertrekpositie op het terrein, waar je momenteel in een soort van patstelling staat: de Russen lijden veel verliezen, er zijn tactische winsten aan beide kanten, de drones hebben overgenomen en het mobiel gevecht is vandaag onmogelijk geworden. Ik doe aan strategic foresight: het op papier zetten van een aantal mogelijke scenario’s en vervolgens de situatie op het terrein analyseren zodat je jezelf kunt voorbereiden op die verschillende scenario’s, waarvan ik vermoed dat er vier zijn.
De vier scenario’s
Marc Thys: Allereerst is er het status quo: de gevechten gaan gewoon verder en er zijn geen winsten aan eender welke kant.
Het tweede scenario is een Russische implosie. Oekraïne vindt de oplossing om terug mobiel te gaan vechten. De Oekraïense stafchef heeft bevestigd dat die mobiliteit vandaag het grootste probleem is. En als Oekraïne die oplossing vindt, is een Russische implosie mogelijk. Er is een variatie op dat scenario, namelijk dat de Russen een nucleaire noodstop gaan gebruiken. De Russische doctrine voorziet wel in het tactisch gebruik van nucleaire middelen. Wat daar dempend werkt is zowel de druk vanuit de Verenigde Staten als vanuit China. Ik denk dat geen van beide landen, en China in het bijzonder, wil dat het conflict nucleair wordt. De Amerikanen en Chinezen zullen hopelijk de Russen op die manier onder controle kunnen houden.
Een derde scenario is precies het omgekeerde : een Oekraïense implosie met als mogelijke variatie een verdere uitbreiding van het conflict naar EU- of NAVO-grondgebied. Dat zou kunnen als er na de Russische verkiezingen een mobilisatie wordt aangekondigd, waardoor toch heel wat middelen in Oekraïne kunnen worden ingezet. En misschien zouden de Russen ook een beperkte actie kunnen uitvoeren op het Europese en/of NAVO-grondgebied om een politieke crisis uit te lokken binnen de NAVO en de Europese Unie ? Als er vervolgens nog een paar pro-Russische winnaars zijn bij verkiezingen in Europese landen waar de steun voor Oekraïne afneemt, net als binnen de Verenigde Staten, dan is dat ook een scenario dat je niet mag uitsluiten.
Een staakt-het-vuren is een laatste scenario. Er wordt een bevriezing van het conflict op een bestaande frontlijn afgesproken en een oplossing gezocht om tot een modus vivendi gedurende een paar jaar te komen. Rusland zou dit kunnen doen om terug wat ademruimte te krijgen om zichzelf terug sterker te maken en opnieuw een conflict te beginnen in de nabije toekomst.
Jan Fabry (°1991) is journalist bij Doorbraak en doctor in de Nederlandse filologie. Hij woonde en werkte in België, Frankrijk, Polen en Tsjechië als leerkracht en onderzoeker. Zijn interesses situeren zich op het snijvlak van politiek, taal, geschiedenis en identiteit, met een bijzondere aandacht voor Vlaanderen en de Lage Landen.
foto’s (c) Gazet van Hove.