In de nacht van 17/18 juli 1936 vond in Spanje een extreem-rechtse militaire staatsgreep plaats, die aanvankelijk slechts gedeeltelijk lukte. Het koloniale leger in het Spaanse protectoraat in Marokko o.l.v. generaal Mola kwam in opstand tegen de links-republikeinse regering in Madrid. Dit was het begin van een meedogenloze burgeroorlog die meer dan 650.000 directe slachtoffers zou maken en die aanzien werd als de prelude van de Tweede Wereldoorlog (1939-1945).
Over de Spaanse burgeroorlog is al enorm veel gepubliceerd : over oorzaak en verloop, over de jaren ervoor en erna, over de menigvuldige deelaspecten en de internationale betekenis ervan. Sedert de “transitie” in 1975 (dood van dictator generaal Francisco Franco) is er ook in Spanje zelf veel aandacht besteed aan wetenschappelijk onderzoek rond dit gewapend conflict. Geregeld worden er nog overal te lande massagraven ontdekt van executies gepleegd door beide strijdende partijen. Van meer dan 114.000 republikeinse Spanjaarden, verdwenen tijdens deze burgeroorlog, is er tot op de dag van vandaag geen nieuws geweten.
Aan de kant van de republiek vochten de Internationale Brigades, vrijwilligers uit de hele wereld van eerder linkse afkomst, die een dam wensten op te werpen tegen het opkomende fascisme. Na verloop van tijd kregen ze ook de steun van de Sovjet-Unie.
De opstandige militairen werden gesteund door het nazi-regime van Adolf Hitler (vnl. de Luftwaffe) en grondtroepen van het Italië van Benito Mussolini en het fascistische Portugal van Salazar.
De gewapende mobilisatie voor de Spaanse republiek, door politieke partijen, vakbonden en middenveldorganisaties van linkse en republikeinse signatuur tegen de coupplegers resulteerde in een stellingenoorlog, die duizend dagen zou duren. Alles kaderde zich in een polarisatie van de Europese politiek in een radicale linker- en een radicale rechterzijde, met daartussen een marginalisering van het centrum.
In de loop van augustus 1936 tekenden 27 landen, waaronder België, een akkoord om niet te interveniëren, maar de militaire inbreng van nazi-Duitsland en fascistisch Italië zou de volgende jaren beslissend blijken om de burgeroorlog te beslechten in het voordeel van de fascistische coupplegers dan o.l.v. generaal Francisco Franco (1892-1975).
In totaal vertrokken een 2.400 tal Belgen naar Spanje om aan de zijde van de republiek te strijden in de Internationale Brigades. Twee derden van hen waren afkomstig uit Wallonië, meestal actief binnen socialistische of communistische organisaties of waren afkomstig uit vakbondskringen. Een derde van de uit België afkomstige Spanjestrijders was van Poolse (mijnwerkers) of Joodse oorsprong. In Ukkel bevindt zich het enigste herinneringsmonument voor de Belgische brigadisten. Ongeveer 300 van hen zouden hun inzet in Spanje met de dood bekopen (12%).
Er vochten tijdens de Spaanse burgeroorlog tussen de 1.000 en 1.500 vrijwilligers aan de zijde van de milities van Franco, waarvan een 40-tal Belgen. Dit waren voornamelijk militanten van het fascistische Légion Nationale. Franco en zijn aanhangers konden ook rekenen op de indirecte steun uit Belgische economische en financiële kringen, vooral rond de Société Générale de Belgique, die bereidwillig kredieten en diensten verstrekten.
Op 28 maart 1939 trokken de troepen van Franco de Spaanse hoofdstad Madrid binnen en op 1 april verklaarde deze “caudilio” (leider) de oorlog voor beëindigd. Nu begon er een repressie tegen de overwonnenen, al wat links, republikeins en regionalistisch was. Ruim 150.000 Spanjaarden werden vermoord door de aanhangers van Franco en ruim 400.000 Spanjaarden emigreerden naar het buitenland, waaronder velen naar België en Frankrijk. Dit waren de eerste “gastarbeiders” die hier toe kwamen. Na de dood van Franco in 1975 en de installatie van de democratie in Spanje vertrokken velen terug naar hun vaderland.
Vincent Scheltiens Ortigosa & Sven Tuytens In Spaanse loopgraven België en de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939), uitgeverij Ertsberg, 2026, 288 blz., €27,50 .
Vincent Scheltiens Ortigosa
Vincent Scheltiens Ortigosa (1962) is doctor in de geschiedenis, als postdoctoraal onderzoeker verbonden aan het Power in History-Centre for Political History van de Universiteit Antwerpen waar hij ook gastprofessor is. Hij schrijft over nationalisme en rechtsradicalisme, politieke geschiedenis van België, de geschiedenis van de linkerzijde en de hedendaagse geschiedenis van Spanje.
Sven Tuytens
Sven Tuytens (1967) is sinds 2010 buitenlandcorrespondent voor de VRT in Madrid. Hij werkt ook voor de NOS en schreef verschillende boeken en artikels over de Spaanse Burgeroorlog, waaronder Las Mamás belgas en Groeten uit Spanje.
foto’s (c) Gazet van Hove. Landkaarten (c) Wikimedia Commons