NIEUWS – door Bram Bombeek – www.doorbraak.be .
Koning Filip en Bart De Wever – foto (c) VRT
Een kleine twintig jaar geleden kloeg Bart De Wever (N-VA) dat prins Filip de meubels van de Vlaamse Gemeenschap had gestolen. Vandaag klinkt het dat zijn probleem vooral is dat we zo’n goede koning hebben. In zijn nieuwe boek ‘De dans met de duivel’ reconstrueert journalist Wouter Verschelden de dynamiek tussen de Wetstraat 16 en het Paleis en hoe het onverwacht nog een gelukkig huwelijk werd tussen de eerste Vlaams-nationalistische premier en de Koning der Belgen.
Het boek heet ‘De dans met de duivel’. Wie is de duivel ?
Wouter Verschelden: Het is bewust dubbelzinnig natuurlijk. De kern van het boek draait rond een erg onwaarschijnlijk mystiek huwelijk : de dans tussen Bart De Wever en Koning Filip. Hoe is dat in godsnaam mogelijk ? Als je ziet waar Filip vandaan komt en wat zijn politieke doelstellingen zijn, want die heeft hij dus wel degelijk, dan is dat toch bijzonder straf.
Eigenlijk begint het boek op het moment dat Filip op het Paleis bij Boudewijn komt inwonen, want de laatste zes jaar van Boudewijns koningschap zijn bepalend voor de vorming van Filips politieke geest. Er gebeurt enorm veel in die zes jaar, met name de minikoningskwestie rond abortus, en daarna nog een aantal incidenten tussen de regering en de koning.
Was Boudewijn de laatste koning met echte macht ?
Boudewijn had op het einde van zijn koningschap in ieder geval disproportioneel grote invloed. Departementen als Buitenlandse Zaken en Defensie waren de speeltuin van de koning. Hij kon bepaalde ambassadeurs of generaals echt laten benoemen, dus dan heb je macht. Maar het is ook omdat Boudewijn al zo lang koning was en daardoor een voorsprong had op al die politici. Dat is terugkerend patroon in het boek en eigenlijk ook het enige wat het koningshuis echt heeft : tijd. Hoe langer je er zit en hoe meer ervaring je hebt, hoe meer je de meerdere wordt van je tegenspelers.
Op het einde van zijn leven had Boudewijn een zekere minachting voor de politici, en veel politiek cynisme. En hij kon natuurlijk ook op een autoritaire manier optreden rond bepaalde ideeën. Soms was dat lovenswaardig : hij trok zich het lot van de prostituees bijvoorbeeld hard aan. Maar bij de abortuskwestie is hij constitutioneel als monarch natuurlijk uit de bocht gevlogen. Dat heeft tot vandaag repercussies.
Tegelijk was Boudewijn zelf natuurlijk erg populair, op een manier die we ons vandaag zelfs niet goed meer kunnen voorstellen. Bij de generatie van mijn grootouders was hij een halve heilige.
Hij volgde zijn geweten, maar dat botste uiteraard met het constitutionele gegeven dat je als koning geen geweten hebt. Dat religieuze zie je trouwens tot de dag van vandaag doorsijpelen. Denk aan het bezoek van Paus Franciscus in 2024 aan de crypte van Boudewijn. Daar kun je een boek op zich over schrijven.
Het is zo dat de paus met dat bezoek een statement wilde maken, terwijl het Paleis dat als een privémoment zag. De paus komt buiten en vijf minuten later staat er een boodschap online in het Frans en het Italiaans over de verschrikkelijke wet die Boudewijn heeft tegengehouden. Dat kan je de Paus moeilijk kwalijk nemen, het is zijn diepe overtuiging, maar dat heeft in België wel tot een politieke rel geleid, en het Paleis zat ermee verveeld. Er is toen zelfs gebeld naar De Croo (Anders) met excuses. De zaligverklaring van Boudewijn gebeurt trouwens op voorspraak van Rome, wat zeer uitzonderlijk is. Normaal is het de lokale geloofsgemeenschap die daar om vraagt.
Boudewijn zelf wilde dat Filip hem opvolgde, maar dat is dus anders uitgedraaid.
Het scenario lag er inderdaad om Filip koning te maken, maar het is Dehaene die zegt : er is een grondwet, daar kunnen we niet omheen. Boudewijn had zelf ooit Dehaene geblokkeerd om premier te worden, bij de laatste regering Martens. De relatie tussen die twee was heel bijzonder. Martens keek zo hard naar Boudewijn op, dat hij bijna zijn dienaar was. Met Albert was dat anders : dat was een opluchting voor de Wetstraat, we gaan hier eindelijk meer vrijheid en meer ruimte krijgen.
Nochtans had Albert ook zijn eigen overtuigingen : hij roept morele bezwaren in tegen de ethische hervormingen van Verhofstadt en maakt zich zorgen over de omvolking in Brussel.
Die weerstand tegen de Paars-groene euthanasiewet heeft niet lang geduurd, hij had niet dezelfde geloofwaardigheid als zijn broer op dat vlak. Aan Leterme raadt hij het boek ‘Le Prix à payer’ van Joseph Fadelle aan, een op zijn zachtst gezegd islamkritisch werk over hoe die religie het overneemt in bepaalde wijken. De theorie van ‘le grand remplacement’, al heette dat toen nog niet zo, houdt hem wel bezig ja. Alleen : hij heeft geen ambitie om aan agendasetting te doen, zoals Filip dat vandaag wel wil doen. Filip bezoekt gevangenissen met de onderhuidse boodschap van : ‘los dat nu toch op.’ Annelies Verlinden (cd&v) loopt er dan wel trots naast, maar eigenlijk is dat een tik op de vingers van de politiek.
Uiteindelijk is het wel Albert die de lange politieke crisissen van 2007 en 2010 op zijn bord krijgt. Had hij dat anders kunnen aanpakken ?
De politieke crisis van die jaren – eerst tussen Joëlle Milquet en Leterme, en dan tussen De Wever en Di Rupo – heeft voor een stuk te maken met een Paleis dat nog niet volledig doorhad hoe de krachtsverhoudingen en het spel veranderd waren. Had Albert het anders kunnen doen en die impasse van meer dan 500 dagen zonder regering kunnen vermijden ? Ik denk eigenlijk van wel. Albert speelde daar wel degelijk een rol in, en niet in de goede zin. In heel die periode is Bart De Wever tien dagen lang aan zet geweest, terwijl ongeveer alle Vlaamse partijvoorzitters hem een ernstige opdracht wilden geven. Dat was wel degelijk de koppigheid van het Paleis en van Albert, die daarin meespeelde.
Dat heeft veel te maken met de entourage van de koning, schrijf je.
Dat is het fundamenteel verschil tussen het koningschap van Albert, en eigenlijk ook dat van Boudewijn, en dat van de huidige koning. Wie verzamel je rond je ? En dan met name in de rol van kabinetschef. Daar moet je zeggen dat Filip twee keer een zeer verstandige keuze heeft gemaakt met Frans van Daele en Vincent Houssiau. Die voelden de Wetstraat veel beter aan. Jacques Van Ypersele was kabinetschef sinds de jaren tachtig en was na twintig jaar die voeling kwijtgespeeld.
Ik kan me toch niet ontdoen van de indruk dat de Zweedse regering er onder Albert nooit gekomen was. Want vergis je niet : dat was een constitutioneel experiment met een minderheid aan Franstalige kant. Maar voor Filip en Van Daele was vooral een snelle regeringsvorming belangrijk.
Een ander opvallend verschil tussen Filip en Albert is dat Filip doordrongen is van het belang van zijn gezin en van zijn job. Een perfecte conservatief eigenlijk.
Albert heeft nooit echt gedacht dat hij koning zou worden. Hij was een playboy, met een buitenechtelijke relatie en een gebroken gezin. Het boek gaat niet over de familierelaties, maar onherroepelijk komt dat wel aan bod, omdat je moet begrijpen wie de personages zijn, wat hun karakters zijn. Hoe prins Filip, prinses Astrid en prins Laurent opgroeien is een pijnlijk verhaal. Ze krijgen amper begeleiding en zijn elk op hun eigen manier een beetje verloren : je hebt de introverte Filip, de triestige Astrid en de exuberante Laurent. Het is nog altijd een gebroken familie.
Het antwoord van koning Filip en koningin Mathilde is juist om het helemaal anders te doen. De manier waarop kroonprinses Elisabeth wordt voorbereid, is dag en nacht verschil met hoe het met Filip zelf ging. Een ander voorbeeld is de eedaflegging waarbij Albert trilde als een espenblad : Filip heeft daar wekenlang op getraind en zelfs een coach genomen voor zijn lichaamstaal, om niet dezelfde slechte start te nemen als zijn vader.
Het beeld dat Filip “het niet kan”, is ondertussen wel bijgesteld ?
Inderdaad. Hij doet zijn job naar behoren en doet geen dingen die niet gedekt zijn door de regering. Het feit bijvoorbeeld dat hij het Vlaams Belang heeft ontvangen op audiëntie : dat heeft hij allemaal handig aangepakt, want dat is niet zo evident langs Franstalige kant. Ik denk eigenlijk dat hij nog maar één keer echt uit de bocht is gegaan. Eind 2019 stuurt hij duidelijk aan op een grote coalitie tussen de PS en de N-VA met Koen Geens als premier. Alleen : dat blijkt helemaal niet doorgesproken en het is de CD&V zelf die daar de stekker uit trekt. Maar dat verhaal moet u lezen in ‘De doodgravers van België’.
Maar toen al was het Paleis dus eigenlijk aan het duimen voor De Wever. Wanneer is dat bij De Wever eigenlijk gekeerd ?
Hij komt initieel in het boek als republikeinse rebel die zich niet aan het protocol houdt en begint te klagen over de meubels van het paleis op de Meir, maar voor de Franstalige beau monde in de Bozar grapt hij vandaag dat het een probleem is dat we zo’n goeie koning hebben. Voor een stuk is het antwoord ook gewoon : qui d’autre ? De Wever zegt het letterlijk : met wie anders zou het Paleis moeten werken ? Ik denk dat dat ook zijn sterkte is : op een gegeven moment heb je alles gezien. Daar word je misschien wat cynischer van, maar je weet ook wat er gaat komen.
Heeft het ook te maken met de transformatie van de N-VA naar de rol die de CVP vroeger speelde ?
Als je ze op hun paard wil krijgen, moet je dat vooral zeggen. (lacht) Er is een wezenlijk verschil tussen de Volksunie en de N-VA. Een van de grote punten is dat de Volksunie geboren is uit het Vlaams-nationalisme én het pacifisme. Daarom had ze ook paters op sandalen, en die zijn er bij de N-VA steeds minder. Je hebt nog af en toe een grommende pater in de vorm van Jan Peumans, maar die is ondertussen ook een karikatuur geworden.
De Wever had als burgemeester in Antwerpen ook al de sympathie van de oud-strijders, omdat hij iets uitstraalt van ‘law and order’ en decorum. Dat verklaart ook een deel waarom de Franstaligen zo vallen voor De Wever. Een paar maand geleden was er discussie over wapenleveringen aan het Midden-Oosten. De Golfstaten vragen België om steun in de vorm van luchtafweer. En dan zien ze op het Paleis dat hun eigen favoriete partij, cd&v, het volledig laat afweten, maar dat de N-VA dat wel steunt. Je danst ook met die duivel omdat er met hem te dansen valt.
Een andere opvallende vaststelling in het boek : de meer Belgisch gezinde figuren – denk aan De Croo of Bouchez – liggen niet automatisch in de bovenste schuif.
Dat was voor mij misschien nog de grootste ontdekking. Alexander De Croo bijvoorbeeld is op een gegeven moment compleet persona non grata en dat wordt alleen maar erger. De Croo liet eerst als partijvoorzitter de regering-Leterme vallen over BHV en daardoor wordt hij echt uitgespuwd op het Paleis. Daarna is hij als vice-premier in de regering Michel zowaar de man die de dotatie van Albert blokkeert. Verschrikkelijk voor de Coburgs, het financiële ligt daar altijd uiterst gevoelig.
Ook Bouchez ligt hen niet. Er staat een scène in het boek dat ze hem bijna letterlijk moeten buiten dragen omdat hij zijn audiëntie maar blijft rekken. Het werkt trouwens ook omgekeerd : Di Rupo had in 2014 echt het gevoel dat het Paleis de PS had laten vallen. “Waarom mochten we niet aan zet komen ?”, was daar de teneur.
Maar voorlopig dansen ze dus liever met De Wever ?
Ga er maar van uit dat ze de verkiezingsavond van 2024 op het Paleis gevierd hebben, ook al gaat bijna de helft van de stemmen naar separatistische partijen. De strategie van het Paleis is om ervoor te zorgen dat de N-VA en het Vlaams Belang niet in elkaars armen gedreven worden. Onderschat ook niet hoe de gesprekken over een Vlaamse minderheidsregering in 2019 – en dus met gedoogsteun van het VB – voor het Paleis een soort van electroshock waren. Daarom willen ze de N-VA ook zo graag in de regering : zolang de N-VA in de tent zit, zal het VB er buiten blijven. Uiteraard speelt in hun achterhoofd ook het idee dat ze van De Wever een goede Belg kunnen maken.
Gaat dat lukken, denk je ?
Ik weet het niet, dat is aan jouw lezers om te oordelen. Maar ik denk dat het naïef is.
Bram Bombeek (1987) studeerde geschiedenis en rechten aan de UGent en slager-spekslager bij Syntra Midden-Vlaanderen. Voor Doorbraak beent hij het nieuws uit.
foto’s () Gazet van Hove.