www.doorbraak.be – door Maarten Hertoghs .
Mag een volksvertegenwoordiger in een privé-lokaal, waar ook een kerststal staat, een joodse kandelaar aansteken ? De ‘kandelaarkwestie’ rond Michael Freilich zwengelde het gesprek over secularisme, neutraliteit en symbolen aan. Ik zoek naar een modus vivendi in het omgaan met symbolen in onze samenleving.
Secularisme wil zeggen dat de invloed van religie actief teruggedrongen wordt tot de privé-sfeer. In weinig publicaties zie ik voorstanders van secularisme kritisch denken over hoe daarmee de eigen niet-religieuze levensbeschouwing of ideologie verheven wordt tot de maatstaf. Waarom zou, in een open en vrije samenleving, degene met een niet-religieuze levensbeschouwing meer ruimte krijgen dan degene met een religieuze levensbeschouwing ? Secularisme zorgt daarmee voor exclusivisme.
In een neutrale samenleving is er ruimte voor verschillende levensbeschouwingen
Neutraliteit daarentegen zorgt voor inclusiviteit. In een neutrale samenleving is er ruimte voor verschillende levensbeschouwingen en hoeft het niet problematisch te zijn als iemand denkt en handelt vanuit een al dan niet religieuze ideologie.
Een seculiere overheid kan secularisme vooropstellen, maar kiest daarmee de facto voor een bepaalde ideologie. Ze kan ook besluiten om neutraliteit hoog in het vaandel te dragen en ruimte te creëren voor diverse ideologieën. Dat zou ook eerlijk zijn, want bij heel wat politieke beslissingen speelt de levensbeschouwing van politici op de achtergrond mee. Bij Freilich, maar als je kijkt naar de ethische stellingnames van de voorbije maanden, dan zie je ook daar politici acteren vanuit een bepaalde (al dan niet religieuze) levensbeschouwing.
Een neutrale overheid mag natuurlijk grenzen stellen. Een symbool kan namelijk ten goede en ten kwade gebruikt worden. Onder aanvoering van het kruis werden vele gruwelijkheden begaan, hebben duizenden het leven gelaten. Vreselijke, gitzwarte bladzijden in de kerkgeschiedenis. Maar onder aanvoering van datzelfde kruis werden scholen, ziekenhuizen en andere levensreddende initiatieven in het leven geroepen. Wie begrijpt dat het kruis gaat over liefde en genade, begrijpt dat die gitzwarte bladzijden niet thuishoren in het verhaal van de Kerk. Overigens, ook niet-religieuze symbolen kunnen ideologisch zijn en dood en vernieling zaaien. Dat bewijzen de communistische hamer en sikkel en de swastika in Nazi-Duitsland. Vooral die laatste doet nog steeds denken aan de vele miljoenen die tijdens WO II gedood zijn.
Bovenstaande voorbeelden zijn extreem. Meestal ligt het veel lastiger om de grens te bepalen. De kandelaarkwestie is daar een voorbeeld van. Overschrijdt dat de grens van het toelaatbare ? En is dan die de kerststal in het lokaal waar Freilich de kaarsen aanstak toelaatbaar ? Het hoofddoekenverbod in GO!-scholen is een ander voorbeeld. Heel die kwestie is één grote chaos geworden. Wie weet nog wat er mag of niet ? Waar ligt de grens ?
een openbare ruimte creëren die clean, religieloos is
In vrijzinnige hoek stelt men een ogenschijnlijk eenvoudige grens. Symbolen die verwijzen naar religie vormen, volgens hen, de inperking van vrijheid. Elk symbool legt een bepaalde druk op. Dus moeten we een openbare ruimte creëren die clean, religieloos is. Jean-Jacques De Gucht (OpenVLD) pleitte in 2009 om het Te Deum af te schaffen en religieuze symbolen op alle roerende en onroerende goederen met een openbare functie (begraafplaatsen, …) te verwijderen.
Op 6 januari 2020 startte OpenVLD een internetcampagne met als titel : ‘Er komt een verbod op alle religieuze symbolen in het gemeenschapsonderwijs.’ Dat is exact die ogenschijnlijk eenvoudige grens. Toch is die grens niet zo eenvoudig. Wat doe je met niet-religieuze symbolen die een ideologische achtergrond hebben ? Hoe eerlijk is het om enkel religieuze symbolen te weren en de niet-religieuze toe te laten ? En als je zowel religieuze als niet-confessionele symbolen wil weren, zoals demens.nu voorstaat, hoe vrij is een samenleving dan nog ?
Denk maar aan Marianne, de vrouw op de barricade, de verbeelding van de vrijheid, die in Frankrijk en daarbuiten een belangrijk symbool is. We vinden haar terug op postzegels en euromunten. Dat symbool staat niet los van een bepaalde ideologie (liberté, égalité, fraternité) en is nauw verbonden met de Verlichting en secularisatie in Frankrijk. En wat met de regenboogvlag die in Vlaanderen op 17 mei her en der gehesen wordt. Een niet-religieus symbool, maar wel met een ideologische achtergrond. De beslissing in Antwerpen dat loketbedienden de regenboogpin niet mogen opspelden, is voor de ene het bewijs van de ideologische achtergrond en voor de andere is die beslissing onzin.
De zoektocht naar een werkbare grens kunnen we misschien vinden in de Europese rechtspraak. In maart 2011 sprak het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zich uit in de zaak Lautsi versus Italië. Mevrouw Lautsi was deze zaak begonnen (op basis van grondwetsartikel 2 en 9), omdat ze vond dat het kruisbeeld in de openbare school een belemmering vormde om haar kinderen in vrijheid op te voeden. Een van de argumenten van het Europees hof om haar niet te volgen, was dat het kruisbeeld een passief symbool was : ‘Whatever the evocative power of an “image” might be, in the Government’s view, it was a “passive symbol”, whose impact on individuals was not comparable with the impact of “active conduct”, and no one had asserted in the present case that the content of the teaching provided in Italy was influenced by the presence of crucifixes in classrooms.’ (Wat de suggestieve kracht van een “beeld” ook is, volgens de regering was het een “passief symbool”, waarvan de impact op individuen niet vergelijkbaar is met de impact van “actief gedrag”, en niemand had in dit geval beweerd dat de inhoud van het onderwijs in Italië werd beïnvloed door de aanwezigheid van kruisbeelden in de klas). Het EHRM maakte dus onderscheid tussen actieve en passieve symbolen.
Het hoofddoekendebat is lastiger
In de kandelaarkwestie gebeurt het aansteken van de kandelaar met een kerststal op de achtergrond. Freilich zet Chanoeka in het breder kader van de feestdagen en wenst ook een zalig kerstfeest een gelukkig nieuwjaar. Ik denk dat dit een goed voorbeeld is van een passief symbool. Het hoofddoekendebat is lastiger. Er zijn mijns inziens situaties waarin een hoofddoek inderdaad een actief symbool is, maar dat is eerder een kwestie van casuïstiek.
Mensen veruiterlijken hun overtuigingen met symbolen
In onze samenleving heerst hier en daar angst voor religieuze symbolen die nu of in de toekomst opgedrongen worden; actieve symbolen. Vanuit die angst lijkt het secularisme te verkiezen boven neutraliteit. Het creëren van een cleane openbare ruimte staat voor sommigen, Open-VLD voorop, gelijk aan het verwijderen van alle religieuze symbolen. Zo’n houding zorgt echter voor ongelijkheid. Het zou intellectueel eerlijk zijn om niet enkel religieuze symbolen, maar alle symbolen uit de openbare ruimte te verwijderen. Dat zal dan weer zorgen voor een gesloten samenleving waarin weinig bewegingsvrijheid is. Symbolen hebben altijd bestaan en zullen blijven bestaan. Mensen veruiterlijken hun overtuigingen met symbolen : een kruis, een Catalaanse vlag, het logo van een voetbalclub, de afbeelding van een idool, een kandelaar, merknamen als SuperDry of Napapijri…
Daarom denk ik dat het aanvaarden van passieve symbolen en het consequent afwijzen van actieve symbolen in de openbare ruimte een modus vivendi kan betekenen richting de toekomst. Wordt een religieus of niet-religieus symbool actief dan wel passief gebruikt ? Zo’n onderzoekende houding geeft ruimte aan verschillende (religieuze of niet-religieuze) levensbeschouwingen en ideologieën en zal op langere termijn meer voor onderling begrip zorgen dan het consequent verwijderen van symbolen uit de openbare ruimte.
Maarten Hertoghs (1979) is leider in een evangelische kerk en verbonden aan de Evangelische Christengemeenten Vlaanderen. Hij schrijft (op zijn blog en elders) over theologie en maatschappij. Hij is ook de auteur van enkele theologische boeken en de roman ‘Asaja’.
Foto's (c) Gazet van Hove.
www.doorbraak.be – door Maarten Hertoghs . Mag een volksvertegenwoordiger in een privé-lokaal, waar ook een kerststal staat, een joodse kandelaar aansteken ? De ‘kandelaarkwestie’ rond Michael Freilich zwengelde het gesprek over secularisme, neutraliteit en symbolen aan. Ik zoek naar een modus vivendi in het omgaan met symbolen in onze samenleving.Lees verder
Regio Zoals elk jaar deelt Opnieuw & Co weer een beloning uit aan iedereen die iets binnenbrengt. Wie tussen 11 en 25 januari goederen afgeeft, krijgt een unieke herbruikbare draagtas cadeau. Ook dit jaar ging Opnieuw & Co op zoek naar een ontwerper uit de buurt voor de tekening. DatLees verder
door Stijn Smets – www.vab.be Vanaf 1 januari 2020 wordt de Gentse binnenstad een lage-emissiezone (LEZ). Daarmee bant de stad Gent oude, vervuilende wagens. Wanneer geldt de lage-emissiezone ? De lage-emissiezone in Gent start op 1 januari 2020 en geldt elke dag gedurende de hele dag. Mag mijn auto GentLees verder
Zineb El Rhazoui : ‘Ik vrees dat het ergste nog moet komen’ i Interview – www.doorbraak.be – door Filip Michiels . Vijf jaar geleden moordden radicale islamisten de redactie van Charlie Hebdo uit. Door een gelukkig toeval ontsnapte de Frans-Marokkaanse journaliste Zineb El Rhazoui (37) aan de moordende raid. SindsLees verder
Wil je tijdens de koude wintermaanden gezellige warmte in huis ? Al meer dan 45 jaar maakt Q8Mazout het gezellig warm bij u thuis of op het werk. Dit is waarom je voor Q8 Mazout kiest : Je koopt brandstof van hoge kwaliteit. Met HiO Mazout verbruik je aanzienlijk minder,Lees verder
www.doorbraak.be – door Jules Gheude We komen uit een periode van francofone partijvoorzitters die op den duur altijd zwichtten al vroegen ze nooit iets. Wat mogen we verwachten van de jonge generatie die nu aan zet is ? Als we de huidige politieke impasse onder ogen nemen, en dan MaximeLees verder
Hove Zaterdag 11 januari 2020 : natuurbeheer in het Uilenbos, een gezamelijke actie van de Milieuraad en Natuurpunt. Allicht ging je al eens wandelen in het prachtige Uilenbos. Om deze topnatuurzone in stand te houden worden regelmatig natuurbeheerwerken uitgevoerd. Het broekbos in de beekvallei moet worden uitgedund om voorjaarsflora voldoendeLees verder
Victor Heylenlei De aannemer werkt de parkeervakken en de aanleg van het pleintje verder af. De toplaag van het asfalt wordt aangelegd in februari of maart, afhankelijk van de temperatuur. Oude Steenweg Op 6 januari start de aannemer met de afbraak van de bestrating in de Oude Steenweg van huisnummerLees verder
De twijfel van het liberalisme www.doorbraak.be – door Pieter Jan Verstraete . Ivan Krastev & Stephen Holmes, Falend licht. hoe het Westen de Koude Oorlog won maar de vrede verloor Uitgeverij Atlas Contact, 288 blz., ISBN ISBN9789045038957 , 288 blz., € 22.99 . Dertig jaar na de val van de BerlijnseLees verder
zaterdag 11 januari 2020 Kerstboomverbranding in Boechout Bacwalde studentenclub en KSA Boechout organiseren dit jaar weer een gezellige kerstboomverbranding. Trek je warme winterjas en bottinnen aan en drink mee een glaasje glühwein of jenever in het flikkerende licht van het kampvuur, met zicht op de molen. Ondertussen kan je smullenLees verder