www.doorbraak.be – door Jan Van de Casteele
Toen Björn Rzoska in 1999 op basis van zijn licentiaatsverhandeling een boek schreef over het kamp van Lokeren (Zij komen allen aan de beurt, de zwarten) zat de Tweede Wereldoorlog al 50 jaar in de diepte van de geschiedenis. Ondertussen kropen we nog eens 20 jaar verder weg van collaboratie- en repressietijden. Dezer dagen is de herwerkte versie van het boek (Opgesloten tussen zwart, wit en grijs. Het kamp van Lokeren) stof voor een druk bijgewoonde boekvoorstelling in Lokeren, maar ook voor een interessant debat, en volgende donderdag voor een tweede debat, in Antwerpen deze keer. De belangstelling voor de thematiek blijft groot, al worden de krijgers in de zaal wat ouder en weten we dat ook dit thema stilaan verschuift naar de vergeetput van de geschiedenis.
In Lokeren, de belangrijkste herinneringsplaats van de repressie in de Vlaamse Beweging, passeerden zo’n 20.000 gedetineerden, ‘eerder lichte gevallen’, aldus professor Bruno De Wever in een woord vooraf. Zo’n 60 procent ervan werd niet strafrechterlijk veroordeeld.
Wie waren die gedetineerden ? De ‘overlevering’ wordt – in veel gevallen terecht – bijgestuurd door het telraam van de wetenschap. Wat al eens de universiteit van Lokeren wordt genoemd, was zeker geen ‘kamp van intellectuelen’, al zaten daar onder meer Filip De Pillecijn, Jozef Goosenaerts, Gaston Feremans en Remi Piryns (de twee laatstgenoemden zorgden er voor tekst en toon van Gebed voor het Vaderland). Meer dan de helft van de veroordeelden waren arbeiders, toont Rzoska aan.
Hoe werd er geleefd ? In de beginperiode was het kamp overbevolkt, en het werd gevat door miserie (voeding, verzorging, sanitair…) Een tentoonstelling die momenteel loopt in het Stadsmuseum van Lokeren neemt de bezoeker op een boeiende manier mee in de tijd.
Over die miserie – verdiend of niet, te zwaar of terecht – gaat het ten dele in het boek en ging het vooral in een lang debat voorafgaand aan de boekvoorstelling. De kloof tussen betrokkenen en hun families en een hele resem Vlaamsgezinde auteurs die erover berichtten enerzijds en veel wetenschappers en duiders die de ‘zwarte legende’ relativeren anderzijds, blijft diep.
Het is een verhaal tussen relativeren, reduceren of zelfs negeren, en tussen emotie en wetenschap, in beide kampen
Het is een verhaal tussen relativeren, reduceren of zelfs negeren, en tussen emotie en wetenschap, in beide kampen. Een evenwichtsoefening in die materie blijft delicaat. Rzoska’s boek zweeft daar tussenin.
Voor Bruno De Wever, die de inleiding van het boek schreef, heeft ‘het overgrote deel’ van de gevangenen zich schuldig gemaakt aan collaboratie en tegenover schuld staat ‘legitieme’ boete. Ook Rzoska spreekt over ‘terechte bestraffing’. Maar ook de Belgische rechtsstaat – die behoorlijk functioneerde in de naoorlog – ontspoorde soms of ageerde soms ‘niet legitiem’, weet hij. Een politieke consensus bereiken over ‘betwiste herinneringen’ blijft ook vandaag dromerij.
Verklikking, aanhoudingen, mishandelingen, plunderingen, maar ook bestraffing en wederrechtelijke executies kun je ‘interpreteren’, uitvergroten of minimaliseren.
Rzoska kent het probleem. Zijn grootvader aan moederskant was ‘fout’ (Waffen-SS’er en Oostfronter). Zijn grootvader aan vaderskant was een geallieerde soldaat bij het Poolse bevrijdingsleger en kwam zo in Waasmunster terecht.
Het boek over het kamp van Lokeren samenvatten is onbegonnen werk. Er is de schets van het politiek historische kader, een blik op politiek Lokeren, op het krijgsgevangen- en hechteniskamp, op de repressiewetgeving … Rzoska heeft het over de belevenissen van zijn grootouders, van een aantal intellectuelen in het kamp, van de ‘gardiens’. Hij schetst de maatregelen van de regering in Londen en op een beslist boeiende manier het kampleven (voeding, hygiëne, relletjes, sociale verhoudingen, de intellectuelen, de kampfotograaf, cultuurleven…) …
Interessant is het cijfermateriaal (Lokerse steekproef, vergeleken met nationale). Het zou leerrijk zou moeten zijn voor alle partijen. Van de 400.000 inciviekendossiers werden er 300.000 geklasseerd. De 100.000 resterende leidden tot 57.000 strafrechtszaken, goed voor 53.000 veroordelingen voor incivisme en gevangenisstraffen. 60 procent kreeg een correctionele straf (max. vijf jaar opsluiting) en 40 procent een criminele straf (van vijf jaar tot doodstraf). Van de 2.940 doodstraffen werden er 242 uitgevoerd. De stap van objectieve cijfers naar subjectieve commentaar kan in twee richtingen worden gezet …
Veroordeelden zaten er gemiddeld 512 dagen (anderhalf jaar) vast. Maar ook niet-veroordeelden bleven er gemiddeld 159 dagen geïnterneerd (iets meer dan vijf maand)
Interessant zijn de binnengrenzen van de collaboratie. De regering in Londen wou een onderscheid tussen wapendragers, administratieve collaborateurs, en de vage en arbitraire categorie van hen die ‘door hun houding aanleiding konden geven tot schandaal of beroering’… Maar bij de bevrijding liep het anders. De binnengrenzen bleven vaag. Te vaag ? Interessant in dit verband is de info over de duur van de internering. Veroordeelden zaten er gemiddeld 512 dagen (anderhalf jaar) vast. Maar ook niet-veroordeelden bleven er gemiddeld 159 dagen geïnterneerd (iets meer dan vijf maand).
Bovendien was er ook een burgerlijke epuratie, die vaak familieleden trof. Er was de sociale en maatschappelijke marginalisering van kleine collaborateurs (met gevolgen voor stemrecht, job-uitoefening…), er was de administratieve zuivering (ambtenaren, stadspersoneel…), het niet toekennen van een bewijs van burgertrouw (nodig voor kopen, lenen, inschrijving unifs, handelszaak…). En last but not least, er was, vooral in september 1944 en mei 1945 de volksrepressie, in twee fasen.
Wie geïnterneerd werd, werd automatisch als schuldig bestempeld. Dat vindt de auteur ‘een van de meest negatieve aspecten van een internering’
Het zit ergens verborgen in de tekst, maar Rzoska wijst erop dat ‘de bewijslast werd omgekeerd’. Wie geïnterneerd werd, werd automatisch als schuldig bestempeld. Dat vindt de auteur ‘een van de meest negatieve aspecten van een internering’. De volkswoede om ‘iedere zwarte’ te pakken leidde tot misbruiken en frustratie bij betrokkenen en hun familie.
Rzoska vergelijkt Lokerse met nationale cijfers. In Lokeren zijn een kwart van de geïnterneerden gepasseerd. Van een kwart daarvan (5.000 dossiers) zijn de dossiers bewaard. Die geven ons een ‘kijk van onderuit’ op de repressie. 60 procent van de Lokerse geïnterneerden werd nooit veroordeeld tot een vrijheidsstraf (geen bewijs, vergrijp te licht), maar wel gestraft. En daar zit veel verbittering.
Anderzijds leren de cijfers dat van de Lokerse veroordeelden 62 procent wapendragers waren (Waffen-SS, Vlaams Legioen, paramilitairen, politie, Fabriekswacht, Vlaamse Wacht, etc.). Meer dan het Vlaamse gemiddelde cijfer (20 procent).
In het kluwen van overlevering en wetenschappelijke informatie probeert Rzoska toch een conclusie te trekken : ‘Het is duidelijk dat vlak na de bevrijding van België velen hun overtuigingen nog niet hadden losgelaten… Dat zouden de meeste van de Vlaams-nationalistische collaborateurs nooit doen. Ze erkenden het vaderland België niet.’ De repressie is vooral symbolisch gebleven ‘omdat de heropvoeding tot goede vaderlanders voor heel wat gestraften niet over hetzelfde vaderland ging als dat van de opvoeders’…
De titel van Rzoska’s boek is best interessant : Opgesloten tussen zwart, wit en grijs. Het lijkt een soort synthese tussen de these van veroordeelden en de antithese van de rechters. ‘Er zaten in Lokeren figuren die ver meegingen in de collaboratie, dan vele tinten grijs en ook echt onschuldige mensen.’
Misschien heeft ook Rzoska – wellicht bij gebrek aan harde documentatie – die laatste groep wat onderbelicht. Over de moeilijke grens tussen zwart en grijs is ook met dit boek het laatste woord nog niet geschreven.
Rzoska’s conclusie is interessant : ‘Misschien moeten wij, politici, afspreken dat een verzoening van bovenaf onbereikbaar zal blijven. Die kan niet worden opgelegd en moet van onderuit komen.’ En wat politici vooral wél moeten doen is de archieven toegankelijker maken, ook voor familie.
De repressie was voor hem ‘de grootste poging tot deradicalisering uit de Belgische geschiedenis’. Kunnen we met verder onderzoek over die (de)radicalisering vandaag nog iets aanvangen ? Dat moet de auteur toch nog eens wat verder uitwerken.
Het is de verdienste van Rzoska en wetenschappers dat ze de geschiedenis behoeden voor de vergetelheid
Is het nog politiek relevant met die historie bezig te zijn ? Het is de verdienste van Rzoska en wetenschappers dat ze de geschiedenis behoeden voor de vergetelheid. Al doodt de tijd ook die illusie.
Foto’s © Gazet van Hove.
www.doorbraak.be – door Jan Van de Casteele Toen Björn Rzoska in 1999 op basis van zijn licentiaatsverhandeling een boek schreef over het kamp van Lokeren (Zij komen allen aan de beurt, de zwarten) zat de Tweede Wereldoorlog al 50 jaar in de diepte van de geschiedenis. Ondertussen kropen we nog eensLees verder
De tweede uitgave van het belevingsweekeinde ‘Beleef Hove’ georganiseerd door de plaatselijke Hovese middenstandswerking was zeker een voltreffer. Het weer zat heel de tijd goed mee, met genoeg zon en een aangename temperatuur, vorige uitgave was bijna volledig uitgeregend. Er was voldoende animatie met een klantenzoektocht voor de kinderen. OokLees verder
De jaarlijkse zomermarkt van Opnieuw & Co zal dit jaar plaatsvinden op zaterdag 21 april op het terrein van Kaffée Allée in Edegem. De Kringloopwinkel werkt samen met de zomerbar om een groter assortiment aan zomerspullen aan te kunnen bieden. De animatie en catering wordt verzorgd door de zomerbar. MetLees verder
Op woensdag 28 maart opent de vernieuwde Colruyt Kontich de deuren na enkele maanden van verbouwingswerken. De winkel werd met een kwart uitgebreid en omgebouwd tot een Colruyt-winkel van de nieuwe generatie. Er kwam onder meer een gloednieuwe beenhouwerij met zelfbediening en een ruimere versmarkt en diepvriesafdeling. Een kwart groterLees verder
Hove Zaterdag 5 mei van 10.00 tot 18.00 uur aan de Wouwstraat 44. Water is overal, vaak valt het met bakken uit de hemel en het lest onze grootste dorst. Water is leven, zonder water kunnen we niet. Dit schooljaar duikt Ritmica zonder watervrees een leerzaam avontuur in. Water isLees verder
www.doorbraak.be – door Pinar Akbas . Hoe komt het dat wij aandacht besteden aan de teruggekeerde troela’s van IS, terwijl we niets horen over het luchthavenpersoneel dat twee jaar geleden het doelwit was van een aanslag ? Een aanklacht van Pinar Akbas over de soap Thuis, onoprechte humanisten en eenLees verder
Harmonieorkest Sint-Laureys organiseert op vrijdag 13 en zaterdag 14 april het jaarlijks Showconcert in het congrescentrum ‘Ter Elst’ in Edegem. Dit jaar is het muzikale thema de ruimte. De toeschouwers worden meegenomen op een muzikale ruimtereis naar Mars, Jupiter of naar een oorlog tussen de sterren en bekende melodieën uitLees verder
Bekerfinales : een feest Men verwachtte veel van de confrontatie tussen Racing Genk en Standard. Ondanks de bittere koude was het Koning Boudewijnstadion goed gevuld voor de bekerfinale. Helaas, de finalisten maakten er een wansmakelijke vertoning van. Dat men mensen voor zo’n schouwspel laat betalen, is pure diefstal. Genk enLees verder
Een meeslepende Vlaamse animatiefilm over de Eerste Wereldoorlog, met inleiding door historicus Pieter Serrien. Het Bibkwintet is een samenwerkingsverband tussen zes bibliotheken : Boechout, Edegem, Hove, Kontich, Lint en (sinds januari) Mortsel. Ze bundelen hun enthousiasme voor literatuur, educatie, informatie en ontspanning. Het Bibkwintet nodigt je van harte uit opLees verder
KONTICH – De vzw PWA Kontich lanceert een oproep voor nieuwe projecten van arbeidstoeleiding op het grondgebied van Kontich. Zij verdeelt een budget van 110.000 euro onder de beste projectinzendingen. Kontich heeft al enkele mooie initiatieven, maar de vraag naar zinvol werk is groot bij mensen die moeilijk toegang vinden totLees verder