door Dirk Rochtus - www.doorbraak.be .
Palast der Republik, Berlijn (1990). foto © Wikimedia
De DDR was een Narrenschiff (narrenschip, red.), leert de beroemde Oost-Duitse auteur Christoph Hein ons in zijn gelijknamige roman. Gespreid over 750 bladzijden laat hij de socialistische heilsstaat naar zijn ondergang laveren. De roergangers van dat zwalpende staatsschip maakten vanaf het begin kapitale fouten.
Christoph Hein werd op 8 april 1944 in Opper-Silezië (in het huidige Polen) geboren en groeide op in de DDR nabij Leipzig, als zoon van een dominee. Na zijn studies filosofie en logica ging hij aan de slag als dramaturg bij de Volksbühne in Oost-Berlijn. Sinds 1971 leeft hij van de pen als freier Schrifsteller (freelance auteur, red.).
Een van zijn bekendste werken is het ideeëndrama Die Ritter der Tafelrunde (De Ridders van de Ronde Tafel) dat ondanks de niet zo verholen kritiek op het politbureau van de SED, de leidende marxistisch-leninistische partij van de DDR, al in april 1989 in Dresden kon opgevoerd worden. Een mene tekel als het ware voor de staatsleiding, die nauwelijks enkele maanden later haar macht zou zien afbrokkelen met de val van de Muur.
Het lot van de DDR is ook wat de ‘koers’ van Heins recent verschenen roman Das Narrenschiff bepaalt. Opkomst en ondergang van de Oost-Duitse communistische staat worden vastgehaakt aan wat drie centrale figuren en hun naaste familieleden denken, voelen, beleven en met elkaar bespreken. Alle drie engageren ze zich voor het geloof in een betere maatschappij, waarvan de DDR de staatkundige belichaming zou moeten vormen en zullen ze als oude, ziek geworden mannen de aftakeling ervan niet overleven.
Die Partei hat immer recht : ook als je weet dat ze zich vergist, moet je die vergissing meedragen.
Johannes Goretzka is ingenieur mijnbouw. Zijn dogmatisch geloof in de DDR is in feite een tegenreactie op zijn verleden als vurig nationaalsocialist. In Russisch krijgsgevangenschap is hij bekeerd tot het marxisme-leninisme. Vanaf dat hij zich in de Ostzone, de latere DDR, vestigt, werkt hij vol enthousiasme mee aan de economische opbouw ervan. Hij droomt van een carrière als minister, maar omdat hij midden de jaren 50 ingaat tegen een volgens hem verkeerd beleid van de regering wordt hij op een zijspoor gezet. Die Partei hat immer recht, de partij heeft altijd gelijk, vertelt hem de tweede centrale figuur, economieprofessor Karsten Emser. Ook als je weet dat ze zich vergist, moet je die vergissing meedragen.
Emser weet waarover hij spreekt. Na de machtsovername door de nationaalsocialisten is hij in 1935 naar Moskou gemigreerd. Daar heeft hij het ‘terreurjaar 1937’ meegemaakt, de ‘Grote Zuivering’ waarvan ook duizenden Duitse communisten op beschuldiging van trotskisme of fascisme het slachtoffer werden. Ook al staat hij zelf heel kritisch tegenover de staatsleiding omwille van haar gebrek aan kennis over de fundamentele beginselen van de economie, hij heeft in Moskou geleerd dat het soms beter is te zwijgen.
Dat zwijgen hadden vele ‘kameraden’ niet geleerd, met dodelijke gevolgen, und sie schwiegen daher und lange vor ihrer Zeit in einem kalten Grab (en zij lagen daarom stil en lang voor hun tijd in een koud graf, red.) (p. 296), laat Hein hem denken. Emser zit ook als lid van het Centraal Comité van de SED – het opperste partijgremium – aan de bron. Hij etaleert zijn inzichten over de DDR, het socialisme en de toestand in de wereld tijdens de etentjes die hijzelf voor Goretzka en professor Benaja Kuckuck bij hem thuis organiseert met de echtgenotes Yvonne Goretzka en Rita Emser erbij.
De anglist Kuckuck is als jood uit Nazi-Duitsland naar Engeland gevlucht. Na de oorlog hoopt hij zijn academische carrière als docent Engelse literatuur te kunnen voortzetten op een leerstoel aan een universiteit in de DDR. Maar hij is een Westemigrant. De Oost-Duitse communisten wantrouwen mensen die ten tijde van het Derde Rijk overwinterd hebben in een westers, kapitalistisch land. Hij wordt in de DDR dan ook met een kluitje in het riet gestuurd als directeur van de Dienst Kinder- en Jeugdfilm bij het ministerie van Cultuur.
De Oost-Duitse communisten wantrouwen mensen die ten tijde van het Derde Rijk overwinterd hebben in een westers, kapitalistisch land.
Die functie ligt die Schöngeist niet, maar veel keuze heeft hij niet. Er moet nu eenmaal brood op de planken komen. Goretzka had ooit zachte dwang op zijn vrouw Yvonne uitgeoefend om de leidende functie in een cultureel centrum op te nemen. Dat brengt natuurlijk ook lidmaatschap van de SED met zich mee. Later zal ze Kuckuck bijstaan als onderdirecteur en eigenlijk met de opdracht die eigenzinnige intellectueel in de gaten te houden. De opbouw en consolidatie van de DDR vereisen immers dat haar burgers, en zeker haar bestuurlijke elites, zich aan de partijlijn houden.
Dissidente geluiden zijn ongehoord. Ze weerklinken vooral tijdens de tafelgesprekken die de protagonisten van de roman met elkaar voeren. Christoph Hein laat de economieprofessor in diepgravende bespiegelingen het beste van zichzelf geven over het vastlopen van de DDR als ‘narrenschip’. De SED-top blijkt geen kaas gegeten te hebben van economie. Zo geloofde ze de inflatie aan banden te kunnen leggen door bijvoorbeeld de prijzen van brood en huurwoningen in te vriezen op het niveau van 1944.
Aan een ander gegeven had de partij geen schuld. De Sovjets hebben na de oorlog heel wat fabrieken afgebroken en naar de Sovjet-Unie overgebracht, zodat de DDR het moest zien te rooien met gebrekkig of verouderd materiaal. De SED had ook tevergeefs gehoopt dat de provincies Silezië en Pommeren, die in 1945 Pools grondbezit waren geworden, opnieuw aan Duitsland, meer bepaald aan de DDR, zouden worden overgedragen. De DDR zou dan bijna even groot geweest zijn als de toenmalige Bondsrepubliek en beter het hoofd hebben kunnen bieden aan de stormen van de wereldpolitiek en -economie. Stalin wilde niet op zijn vroegere beslissing terugkomen.
Hein loodst ons in zijn magistrale roman doorheen de woelige wateren waarop het narrenschip DDR voer. De vele crises en spanningen tekenen mee het leven en werken van de protagonisten. De kinderen en kleinkinderen van het echtpaar Goretzka zullen zich meer emanciperen van het geloof van de opbouwgeneratie en ook hun rol spelen in de burgerbeweging die bijgedragen heeft tot de Wende van 1989. Karsten Emser hoopt in de nadagen van de DDR een manuscript van zijn hand uit de jaren 30 verder uit te werken om de koers van het staatsschip alsnog te kunnen omgooien. Het mag niet zijn; een sluimerende ziekte wordt hem enkele dagen voor de val van de Muur fataal. De dood van de begaafde econoom symboliseert ook de vergeefsheid van een ‘derde weg’ voor de DDR.
De dood van de begaafde econoom symboliseert ook de vergeefsheid van een ‘derde weg’ voor de DDR
Hein schreef een boeiende roman waarin zich de geschiedenis van de DDR verdicht, en vergat ook niet de mensen die haar opbouwden en in haar moesten zien te overleven. Mensen met al hun hoop, hun verdriet, hun frustraties en teleurstellingen. Het lijkt wel iets van ‘oude mensen, de dingen die voorbijgaan’, maar wat zich tussen 1945 en 1990 op Oost-Duits grondgebied afspeelde, beïnvloedt nog altijd het denken en doen van de mensen aldaar.
Het boek ‘Das Narrenschiff’ verscheen bij uitgeverij Suhrkamp Verlag en kost 28 euro.
Dirk Rochtus (1961) is hoofddocent internationale politiek en Duitse geschiedenis aan de KU Leuven/Campus Antwerpen. Hij is voorzitter van het Archief en Documentatiecentrum voor het Vlaams-nationalisme (ADVN). Zijn onderzoek gaat vooral over Duitsland, Turkije, en vraagstukken van nationalisme.
Christoph Hein schreef met ‘Das Narrenschiff’ een beklijvende roman over de DDR door Dirk Rochtus – www.doorbraak.be . Palast der Republik, Berlijn (1990). foto © Wikimedia De DDR was een Narrenschiff (narrenschip, red.), leert de beroemde Oost-Duitse auteur Christoph Hein ons in zijn gelijknamige roman. Gespreid over 750 bladzijden laat hijLees verder
HOVE Onze diensten Mobiliteit en Duurzaamheid willen graag van jou horen ! Gebruik jij soms een deelfiets of deelwagen hier in Hove ? Of net niet, en wat houdt je dan tegen ? Met de bevraging rond deelmobiliteit willen we graag begrijpen wat de Hovenaars vinden van het gemeentelijk aanbodLees verder
door Karim Van Overmeire in ’t Pallieterke . 11 juli is onze Vlaamse feestdag. Persoonlijk spreek ik liever over de Vlaamse nationale feestdag. Als je een natie definieert als een gemeenschap van mensen die zich met elkaar verbonden voelen omdat ze een bepaalde taal en cultuur delen, dan vormt nietLees verder
door Julien Borremans in ’t Pallieterke. Nu de paars-groene illusie – een derivaat van Vivaldi – frontaal met de realiteit in botsing is gekomen, dreigt de Gentenaar de factuur van het wanbeleid van de afgelopen jaren te betalen. Centen waren voor de illusionisten geen probleem. Het bestuursakkoord was gestoeld op leugens.Lees verder
Beste lezer, Naar aanleiding van het Feest van de Vlaamse Gemeenschap roept het Algemeen Nederlands Zangverbond de Vlaamse politici op hun verantwoordelijkheid te nemen inzake Brussel. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft al 13 maanden geen regering, heeft geen begroting, heeft torenhoge schulden en geen plan, heeft een tewerkstelling die de slechtste is van deLees verder
Donderdag 10 juli om 21 uur (start film om 22.00 uur) in het gemeentepark (tuin gemeentehuis). Gratis toegang. Mona is negen als haar moeder bij een auto-ongeluk komt te overlijden. Haar vader Vincent krijgt al snel een nieuwe vriendin Marie, die het gezin inkomt als vervangende moeder en alle aandachtLees verder
Inhoud Niet enkel bij jonge kinderen en oudere personen kunnen hierdoor gezondheidsrisico’s ontstaan, maar ook door ziekte verzwakte personen en sporters moeten hiervoor extra aandacht hebben. Algemene tips Deze algemene tips kunnen de gevolgen beperken : Specifiek voor baby’s, peuters en kleuters Voor sporters Zorg voor elkaar Hou regelmatig contactLees verder
Vrije tijd-Cultuur Zin in een gezellige zomeravond boordevol humor ? Kom dan naar de ATV Vertellingen, een gratis openluchtevenement met een uur lang topcomedy. op maandag 14 juli om 20.00 uur gemeentepark Geelhandlaan 1 (tuin gemeentehuis), gratis inkom. In de sfeervolle setting van het gemeentepark brengt stand-up comedian Jeron DewulfLees verder
door Lode Goukens in ’t Pallieterke . De terreurwaakhond OCAD schreef in een vertrouwelijk rapport dat de Belgische klimaatbeweging Code Rood is geradicaliseerd. “Sommige groepen zijn extremistisch en gebruiken geweld.” Daarmee vertelt OCAD niets wat de gewone Belg nog niet zelf met de eigen ogen kon opmerken. De reactie sprakLees verder
24 + 25 + 26 + 27 JULI 2025 Ben je klaar voor een onvergetelijk avontuur ? Bezoek Sfinks Mixed!Dit gratis muziekfestival vindt plaats op een rustige weide in het hart van Boechout.Hier ontdek je een bruisende smeltkroes van culturen en muziek.Laat je vier dagen lang meevoeren door adembenemende optredens van artiesten van over deLees verder
