COLUMN - door Dirk Richtus - www.doorbraak.be .
Franz Fühmann schreef boeken in de DDR.
Burgers verslonden massaal boeken in de Duitse Democratische Republiek, ondanks de heersende censuur.
De communistische Duitse Democratische Republiek (DDR) stond bekend als ‘Leseland’ : een land waar de mensen hun geest verrijken door te lezen. Tegelijk was lezen voor de burgers een soort compensatie voor ervaringen van de wereld die ze in de dagelijkse realiteit moesten missen.
Bij de Berlijnse uitgeverij De Gruyter verscheen onlangs het derde deel van een reeks boeken over de geschiedenis van het boekenwezen in de Sowjetische Besatzungszone (1945-49) en haar opvolger, de DDR (1949-1990). De drie boekdelen vormen een aanvulling op de vijfdelige reeks Geschiedenis van de Duitse boekhandel in de 19de en 20ste eeuw. De historische reeks levert boeiende inzichten op over hoe een dictatuur als de DDR omging met het boek als drager van cultuur en wetenschap.
Vanaf het begin zetten de communistische machthebbers in op de verspreiding van het marxistisch-leninistische gedachtengoed in boekvorm en op literatuur als middel om een humanistische kijk op de wereld ingang te doen vinden bij de bevolking. Vlak na de oorlog al dienden zich veel jonge auteurs aan die hun ervaringen als soldaat of als meeloper van het nationaalsocialisme neerpenden en daaruit lering wilden trekken voor de opbouw van een socialistische maatschappij en een staat die zich als ‘antifascistisch’ zag.
Een van de meest opvallende auteurs was Franz Fühmann (1922-1984) die uit Tsjecho-Slowakije kwam, als soldaat in Sovjet-Russische krijgsgevangenschap belandde en na zijn vrijlating besloot zich in de DDR te vestigen. In zijn prille gedichten en novellen boog hij zich over de vraag waarom hij als jonge man zich had laten meeslepen door het nationaalsocialisme, maar in later werk zou hij zich ook meer kritisch opstellen tegenover het socialisme zoals dat door de DDR zelf werd beleden.
In de eerste jaren na de oorlog moest er na al de materiële verwoestingen en de geestelijke ontreddering werk gemaakt worden van de heropbouw van het land. Het boek diende zich daarbij ook aan als een instrument om de burgers daar warm voor te maken. De belangrijkste uitgeverij van de DDR heette zelfs ‘Aufbau Verlag’ (‘Uitgeverij Opbouw’). Op zich waren er maar weinig uitgeverijen die een licentie bezaten, 78 om precies te zijn, tegenover 2.000 in West-Duitsland.
Dat maakte dat haast elke Oost-Duitse uitgeverij zich specialiseerde in een bepaald thema, bijvoorbeeld landbouw, militaire geschiedenis of literatuur uit een bepaald tijdvak. De uitgeverij in kwestie bezat daardoor als het ware een monopolie, kon hoge oplagen drukken en ondanks de lage verkoopsprijs van het boek toch een mooie winst opstrijken. Het gebrek aan concurrentie tussen uitgeverijen kon wel een probleem zijn voor een auteur wiens manuscript werd afgewezen.
Tegelijk waren boeken nog altijd minder onderhevig aan controle dan de media die strikt de partijlijn volgden
Een voordeel van de rentabiliteit van de uitgeverijen was wel dat ze veel mensen tewerk konden stellen en er zo nauwgezet kon worden gewerkt aan de boeken. Een medewerker van een uitgeverij kon zich jaarlijks gemiddeld aan het productieproces van twee verhalen wijden.
Dat ging gepaard met een enorme leeshonger bij de burgers. De DDR telde 17.000 openbare bibliotheken tegenover 13.000 in de Bondsrepubliek Duitsland, die vier keer zo groot was. De helft van de DDR-burgers leende minstens een keer per jaar boeken uit tegenover een derde in West-Duitsland. Natuurlijk had dat ook te maken met wat Christoph Links, een gewezen DDR-burger die na de Duitse eenmaking zelf uitgever werd, ‘Weltersatz’ noemt : een ‘vervanging’ van al de ervaringen die de burger zelf wegens de tot Oost-Europa beperkte reisvrijheid niet kon meemaken in de wereld.
Tegelijk waren boeken nog altijd minder onderhevig aan controle dan de media die strikt de partijlijn volgden. Dat wil uiteraard niet zeggen dat er geen censuur bestond. Integendeel, ‘gewaagde’ boeken uitgeven lukte vaak pas na een lange strijd.
Een bijzonder gegeven was ook de ‘Giftschrank’, letterlijk de ‘giftige kast’. Twee centrale inrichtingen, de Deutsche Bücherei in Leipzig en de Staatsbibliothek in Oost-Berlijn, verzamelden elke Duitstalige publicatie, dus ook boeken die bij een West-Duitse uitgeverij verschenen. Sommige daarvan waren verboden in de DDR en kregen in de catalogus van beide inrichtingen de stempel W (enkel voor ‘wetenschappelijk gebruik’) of ASF (‘afdeling speciale onderzoeksliteratuur’). Boeken met een ASF-stempel mochten enkel met een ‘Giftschein’ (een ‘giftig bewijsstuk’) in een aparte leeszaal worden geraadpleegd.
Na de Duitse eenmaking werden 90 procent van de DDR-uitgeverijen opgedoekt en daalde het aantal medewerkers van 9.000 tot ongeveer 900. Maar ondanks deze kaalslag neemt het boek in Duitsland nog altijd een centrale plaats in in de maatschappij en in het culturele en wetenschappelijke leven.
Dirk Rochtus (1961) is hoofddocent internationale politiek en Duitse geschiedenis aan de KU Leuven/Campus Antwerpen. Hij is voorzitter van het Archief en Documentatiecentrum voor het Vlaams-nationalisme (ADVN). Zijn onderzoek gaat vooral over Duitsland, Turkije, en vraagstukken van nationalisme.
foto's (c) Wikimedia Commons & Bundesarchiv.
COLUMN – door Dirk Richtus – www.doorbraak.be . Franz Fühmann schreef boeken in de DDR. Burgers verslonden massaal boeken in de Duitse Democratische Republiek, ondanks de heersende censuur. De communistische Duitse Democratische Republiek (DDR) stond bekend als ‘Leseland’ : een land waar de mensen hun geest verrijken door te lezen.Lees verder
In de loop van 2024 hebben bevers zich gevestigd in Lint. Ergens ter hoogte van de Lachenenbeek aan de Beekhoekstraat hebben zij een dam gebouwd. Bevers, hun dammen en burchten zijn Europees beschermd en door de maatregelen genomen hebben bevers zich kunnen hervestigen in het Vlaamse landschap. Hun aanwezigheid kanLees verder
Geef hem een standbeeld in plaats van een dagvaarding COLUMN – door Johan Sanctorum – www.doorbraak.be . foto © JS Reynders in nauwe schoentjes. Terwijl iemand met zo’n creativiteit een prijs verdient. In de context van het Belgisch surrealisme dan toch. In een vorige column hadden we het over rolmodellen, hun ideologischeLees verder
Shelter FORT 4 Kom op vrijdagavond 3 januari 2025 in Mortsel naar het vuurwerk aan de shelter in FORT 4. Het vuurwerk start om 20.30 uur. Geniet tijdens deze avond ook van de winterse sfeer, gezelligheid en een lekker hapje en drankje in de wintereditie van Bar Brial. (Opgelet, het vuurwerk is geluidsarm, niet geluidsloos.Lees verder
In het kader van werken in opdracht van Water-Link wordt de Parklaan afgesloten van 16 tot en met 18 december 2024. foto’s (c) Gazet van Hove .Lees verder
redactie Politiek ’t Pallieterke . Er is nog altijd enig voorbehoud, maar het ziet er dus naar uit dat tegen Kerstmis een nieuwe federale regering aan de slag zal gaan. Nu beperken de discussies zich – gelukkig maar – nog altijd tot de inhoud, maar al snel zal gesproken wordenLees verder
hun bevoegdheden : Thierry Lens (Hove, natuurlijk!) : burgemeester, Veiligheid (politie en brandweer), Burgerlijke Stand, Middenstand, Patrimonium en Erfgoed, Mobiliteit (inclusief intergemeentelijk mobiliteitsplan), Intergemeentelijke Samenwerking. Bart Van Couwenberghe (N-VA) : ICT, Openbare Werken, Afvalbeleid en Duurzaamheid, Noord-Zuid Ontwikkelingssamenwerking, Dierenwelzijn. Halverwege de legislatuur is er een schepenoverdracht naar Sandra Maes (N-VA). Dave VanLees verder
vrijdag 13 december 2024 – vanaf 19.30u. Altena kapel , Antwerpsesteenweg 79 in 2550 Kontich Iedereen is welkom in de Altena kapel op vrijdag 13 december voor een hapje en een drankje om samen met de minister-president Matthias Diependaele (N-VA) het werkjaar 2024 af te sluiten en te klinken opLees verder
Hulpdiensten – Rode Kruis Hove-Lint Eerste hulp leren ? Poepsimpel met de gratis opleiding bij Rode Kruis Hove-Lint die start op 30 januari 2025 ! 30/01 : Kennismaking, principes en vier stappen (volledig) Flauwte06/02 : Rea + AED en bloedingen13/02 : Herhaling rea + verdrinkingHuidwonden + verbanden20/02 : BrandwondenBorst (pijnLees verder
De Hovese gemeenteraad werd net officieel geïnstalleerd. In december is er geen gemeenteraad gepland. De eerste gemeenteraad is voor einde januari 2025. Binnen een kleine twee maanden. De nieuwe raadsleden kunnen zich alvast inwerken. Ze kregen een documentatiemap van de Vlaamse Vereniging van Steden en Gemeenten. Voldoende studie en veelLees verder