COLUMN – door Johan Sanctorum – www.doorbraak.be .
De thuisplek van de pers is de oppositie.
De webstek Apache ziet een subsidie van 40.000 euro door zijn neus geboord. De Nationale Loterij had het dossier goedgekeurd, maar Vlaams minister van Financiën Jan Jambon (N-VA) weigert zijn handtekening te zetten omdat het om een financiering van loonkost zou gaan in plaats van een projectsubsidie.
Maar op de achtergrond speelt ongetwijfeld de linkse oriëntatie van het magazine, en het feit dat het zich al jaren verdiept in de connecties tussen de Antwerpse N-VA en de vastgoedsector, met De Wevers intimus Erik Van Der Paal als spil.
Trumpiaans
Doorgaans doet Apache het niet slecht inzake onderzoeksjournalistiek – natuurlijk steeds met een voorkeur voor rechtse politici -, en vervullen ze een nuttige rol in het Vlaamse perslandschap. Maar dat onderzoek rond Land Invest Group irriteert De Wever en co. mateloos. N-VA, en in het bijzonder Jan Jambon, is al sinds de oprichting van Apache de kop van Jut. Waarom zouden ze een pers sponsoren die hen bekampt ? Een gift van de Nationale Loterij is een gunst, geen recht. Waarbij ik u hoor denken : ‘Tiens, als ik een lotje koop, sponsor ik ook Apache.’ Jep, in totaal over vier jaar 6.649 projecten, waarvan nergens een lijst terug te vinden valt.
Ik betwijfel sterk of nog méér overheidssponsoring van de pers tot betere journalistiek zou leiden
‘Een trumpiaanse poging om de kritische pers te muilkorven’, lees ik. Of nog : ‘Een aanval op de democratie.’ De kernvraag is deze: kan een medium dat zich kritisch opstelt tegenover de politiek, het beleid en de machthebbers zich permitteren om gesponsord te worden door datzelfde politieke establishment ? Want in essentie zijn er twee soorten media. Enerzijds de zogenaamde mainstreammedia, die per definitie ingekapseld zijn in het systeem. Dat zij betoelaagd worden, is zelfs politiek logisch. Dat de tweede soort, die zich ‘alternatief’ noemt, langs de kassa wil passeren, is dat minder. En dan kijken we vooral naar onze linkse confraters, met name Apache, MO en DeWereldMorgen. Niet de minste schroom bestaat daar om aan ‘onafhankelijke onderzoeksjournalistiek’ te doen, en tegelijk bij de politiek aan te kloppen om centen.
Het Fonds Pascal Decroos, een onderafdeling van Journalismfund Europe vzw dat wordt gefinancierd door de Vlaamse overheid, is een van de subsidieruiven waar ‘geëngageerde’ media en journalisten kunnen aanschuiven. Het fonds beweert kwaliteitsjournalistiek te promoten, en maakt zich sterk dat de overheid journalistiek moet ondersteunen. Is dat zo ? We hebben al een overheidsomroep, de VRT, waar de nieuwsredacties bemand worden door de links-progressieve bubbel. Ik betwijfel sterk of nog meer overheidssponsoring van de pers tot betere journalistiek zou leiden. Eerder tot bevoogding, bureaucratisering en cliëntelisme.
Lethargie
Vlaanderen is zoals bekend kwistig met subsidies. De Vlaamse overheid deelt jaarlijks een recordbedrag van ruim 18 miljard euro uit (cijfers 2024-2025), dat is ongeveer een derde van de totale begroting. De subsidies stijgen jaarlijks, met een toename van 600 miljoen euro in 2024 ten opzichte van het jaar ervoor.
Het woord ‘subsidieverslaving’ is ondertussen gemeengoed : personen, kringen, verenigingen, instellingen die zich laven aan het overheidsmanna, en op de duur hun volledige werking daarop afstemmen. Het systeem is uit de hand gelopen, net omdat het Vlaamse niveau worstelt met een gebrek aan politiek zelfvertrouwen en identitaire ambitie. Er worden geen grote maatschappelijke lijnen uitgezet die de regio op lange termijn autonomer zouden maken en tot natievorming zouden leiden. Waarvoor trouwens ook geen draagvlak is; het verhaal van de kip en het ei. En dus deelt men geld uit. Vlaanderen is het land van de gesubsidieerde hobby’s.
Het subsidiesysteem is uit de hand gelopen omdat het Vlaamse niveau worstelt met een gebrek aan politiek zelfvertrouwen en identitaire ambitie
De socio-culturele sector blijft aan de leiband lopen en laat zich vetmesten. Men moet zijn weg kennen, grotere organisaties hebben iemand in dienst die zich voltijds bezighoudt met subsidiedossiers. Dat heeft lethargie veroorzaakt, en een gebrek aan creativiteit. Tot de budgetten strakker werden, en er wel moest worden uitgekeken naar alternatieven zoals fondsenwerving.
In de woestijn
Maar Vlaanderen blijft dus gul. In een dictatuur valt cultuur samen met propaganda, maar ook in een formele democratie zoals de onze moeten lieden die zich ‘dissident’ noemen therapeutisch benaderd worden en door het systeem gerecupereerd. Daartoe dient de subsidiecocon : laat ze ongestoord hun ding doen, voor hun eigen publiek, en hou ondertussen de vinger op de knip. Laat hen dikke dossiers indienen, een deftige boekhouding erop nahouden, integreer hen in de bureaucratie. Laat hen wennen aan dat infuus, zodat de schrik erin zit om uit de boot te vallen. Langzamerhand wordt de subsidiërende instantie de eigenlijke actor, in casu de minister die zijn/haar handtekening moet zetten. Of niet. Dan is het ’trumpiaans’.
Een kritische pers, een echte luis in de pels, houdt zich scherp net dankzij een dosis tegenwerking vanuit het systeem
I rest my case : de thuisplek van de pers is de oppositie, en daar staan consequenties tegenover, ook in een land met zogenaamde persvrijheid. Het schizofrene idee dat politici hun critici moeten betalen, is onrealistisch. Er bestaat niet zoiets als overheidgestuurde kwaliteitsjournalistiek. De woestijn in, moet het devies zijn. En beseffen dat net pogingen tot drooglegging en censuur wijzen op relevantie. Die stelling is niet van toepassing in Noord-Korea, maar misschien wel in het Vlaanderen van Jambon en Diependaele: een kritische pers, een echte luis in de pels, houdt zich scherp net dankzij een dosis tegenwerking vanuit het systeem. En kan net daardoor lezers en donateurs aan zich binden.
Dat idee van de woestijn komt uit de fabel van Van den vos Reynaerde, die op het einde ‘in de woestine’ verdwijnt. Geen zandvlakte maar een woestenij, de wildernis, het maquis. Journalisten en schrijvers moeten weer leren dekking zoeken, met scherp schieten en een kat-en-muisspel spelen met the powers that be. In een tijdperk waar macht alle maskers afwerpt, is zo’n transitie cruciaal. Vergeet de dikke tepels van moeder overheid. Zoals ik nu zo dikwijls overal hoor zeggen – het moet dus waar zijn – de speeltijd is voorbij.
Johan Sanctorum (°1954) studeerde filosofie en kunstgeschiedenis aan de VUB. Achtereenvolgens docent filosofie, tijdschriftuitgever, theaterdramaturg, communicatieconsultant en auteur/columnist ontpopte hij zich tot een van de scherpste pennen in Vlaanderen en veel gevraagd lezinggever. Cultuur, politiek en media zijn de uitverkoren domeinen. Sanctorum schuwt de controverse niet. Humor, ironie en sarcasme zijn nooit ver weg.
foto’s (c) Gazet van Hove.