door Jürgen Pieters - www.doorbraak.be .
J.M. Coetzee is een Australische auteur van Zuid-Afrikaanse origine. foto © Wikimedia
Kent u Pierre Menard ? De fictieve Franse schrijver over wie Jorge Luis Borges in 1939 een van zijn beroemdste verhalen schreef ? Dat verhaal (‘Pierre Menard, auteur van de Quijote’) wordt verteld door een kennis van die niet-bestaande woordkunstenaar, die dus de grote literaire verdiensten van Menard in de verf wil zetten. Dat verhaal is vintage Borges : absurd, maar een goede aanleiding tot het overdenken van fundamentele kwesties over taal en literatuur.
Menard nam zich volgens de verteller van Borges voor om woord voor woord en zin voor zin het negende en achtendertigste hoofdstuk van de Don Quijote te herschrijven – of beter: te schrijven. Want hij kopieerde niet. Hij creëerde op grond van zijn verbeelding een nieuwe tekst die, wonder boven wonder, volkomen identiek bleek aan die van Miguel de Cervantes – met exact dezelfde woorden in exact dezelfde volgorde.
Echt volkomen identiek waren die twee teksten natuurlijk niet : ze waren immers geschreven door twee verschillende schrijvers, op een verschillend moment en met verschillende bedoelingen. Het Spaans van Cervantes was fris en nieuw in de 17de eeuw, dat van Menard was eind de 19de eeuw archaïsch. Bovendien was het Spaans voor Cervantes zijn moedertaal, en voor Menard een vreemde taal.
Ik moest aan Menard denken toen ik de voorbije weken het boek las over de gesprekken van J. M. Coetzee met zijn Argentijnse vertaalster Mariana Dimópulos. ‘Spreken in tongen’ is de titel. Het gaat over een reeks van complexe taalkwesties die Coetzee ook in zijn romans aan bod laat komen. Kwesties over communicatie, zelfbepaling en machtsontplooiing.
Vragen zonder onmiddellijk antwoord, die (net daarom ?) de moeite van het overdenken waard zijn. Vallen we samen met de taal die we spreken ? En worden we iemand anders als we een vreemde taal spreken ? Hoe komt het dat een taal verwerven op latere leeftijd moeilijker is, terwijl we als kind onze moedertaal als het ware uit het niets leren spreken ? Zit de vaardigheid voor die moedertaal in ons DNA ?
Coetzee en Dimópulos vragen het zich allemaal af om beter zicht te krijgen op de vertaling van literaire teksten. Herhaaldelijk komen ze terug op wat Walter Benjamin in een bekend essay ‘de taak van de vertaler’ heeft genoemd. Die taak blijkt te draaien om het vinden van de juiste balans tussen zelfverraad en het verraad aan het origineel. Een goede vertaler moet een ander proberen te worden zonder zichzelf te verliezen, met dubbele tong spreken zonder vals te klinken.
Vertalers weten als geen ander dat verschillende talen op verschillende manieren naar de wereld kijken. Is het blauw dat in het Spaans ‘azul’ wordt genoemd dezelfde kleur als die uit een Japans vertaalwoordenboek ?
Ik herinner me het voorbeeld uit een oude cursus semiotiek : voor wat wij groen noemen heeft het Welsh een woord dat in die taal ook ‘zilver’ kan betekenen. Zijn de inwoners van Wales dan selectief kleurenblind ? Natuurlijk niet.
Voor liefhebbers van het werk van Coetzee zal wellicht het derde hoofdstuk uit ‘Spreken in tongen’ het meest interessante zijn. Daarin hebben de schrijver en zijn vertaalster het over Coetzees meest recente roman : ‘De Pool’, door Dimópulos vertaald in het Spaans.
Lange tijd was die Spaanse versie de enige die verkrijgbaar was. Voor Dimópulos een interessant gedachte-experiment : ze kon haar versie in zekere zin als het origineel beschouwen. De vertaalster kon het verwijt niet krijgen dat ze het origineel had verraden, want niemand kende het origineel.
Wie Coetzees roman gelezen heeft – ik schreef er in Doorbraak twee jaar geleden een stukje over – zal begrijpen dat dat experiment minder absurd is dan het lijkt. In ‘De Pool’ willen de hoofdpersonages – een Spaanse vrouw en een Poolse pianist – elkaar beter leren kennen. Om te kunnen communiceren, maken ze gebruik van een gemeenschappelijke taal. Ze misverstaan elkaar voortdurend, niet het minst door het gebroken Engels dat ze beiden spreken.
Ook voor Coetzee was het schrijven van De Pool een gedachte-experiment. Om cultuurpolitieke redenen hield hij de Engelse versie enige tijd achter (ook de Nederlandse versie verscheen voor ‘het origineel’). Toen hij aan het schrijven was, voelde hij zich almaar meer vervreemden van zijn Engels, in toenemende mate de taal van globaal machtsvertoon. In het Zuid-Afrika waar Coetzee opgroeide bovendien de taal van de onderdrukker.
Elders in het boek gaat Coetzee dieper in op zijn verhouding tot het begrip moedertaal. De taalgeschiedenis van zijn familie is wat dat betreft hoogst interessant. Zijn moeder was het kind van een Silezische Pool die zichzelf Duits leerde om een betere opleiding te krijgen. Toen ze in de VS woonde, sprak ze Duits met haar ouders en Engels op school.
Dat bleef ook zo toen Coetzees moeder met haar ouders naar Zuid-Afrika emigreerde. Daar trouwde ze uiteindelijk met een afstammeling van Nederlandse migranten die dus thuis Afrikaans sprak. Ook voor Coetzees vader was de publieke taal (het Engels) anders dan de thuistaal. Dat de latere schrijver een complexe verhouding ontwikkelde met de taal van Shakespeare, die hem over de wereld bekendheid verwierf, is dus niet zo verwonderlijk. Ook voor hem is en blijft het een verraderlijk vreemde taal.
Coetzees gevoeligheid tegenover het Engels blijkt ook uit een andere recente publicatie : zijn bewerking van ‘From Man to Man’, de in het Engels geschreven maar onafgewerkt gebleven roman van de in 1920 overleden Zuid-Afrikaanse schrijfster Olive Schreiner. Coetzee redigeerde het boek, kortte het significant in, maar voegde er ook een nieuw slothoofdstuk aan toe.
In zijn nawoord beklemtoont Coetzee dat het Engels Schreiner opzadelde met vooroordelen tegenover de Afrikaners die in haar roman de centrale personages zijn. Coetzee laat die in zijn eigen slothoofdstuk Afrikaans spreken. Omdat die taal hen eigen was. Een taal die Schreiner, zegt Coetzee, jammer genoeg nooit leerde.
Jürgen Pieters doceert literatuurwetenschap en 'Creative criticism' aan de Universiteit Gent. Recent verschenen 'Literature and Consolation' (Edinburgh University Press) en 'Een boekje troost' (Borgerhoff & Lamberigts). Hij werkt aan een nieuw boek over lezen in contexten van zorg.
J.M. Coetzee over de dominantie van het Engels door Jürgen Pieters – www.doorbraak.be . J.M. Coetzee is een Australische auteur van Zuid-Afrikaanse origine. foto © Wikimedia Kent u Pierre Menard ? De fictieve Franse schrijver over wie Jorge Luis Borges in 1939 een van zijn beroemdste verhalen schreef ? DatLees verder
door Angélique Vanderstraeten in ’t Pallieterke . De constante boodschap dat de sterkste schouders niet de zwaarste lasten dragen, werd deze week twee keer ontkracht. Een eerste keer door een studie van de Nationale Bank en een tweede keer door het doorprikken van het verhaal dat grote inkomens constructies alsLees verder
Mijn VerbouwPremie : één online loket voor Vlaamse renovatie- en energiepremies Mijn VerbouwPremie is een premie van de Vlaamse overheid voor renovatie en energiebesparende investeringen die je aanvraagt via het online loket : MijnVerbouwPremie.be. Om te weten op welke premies je – afhankelijk van je inkomenssituatie – recht hebt, kun je gebruik makenLees verder
foto’s (c) Gazet van Hove.Lees verder
Vorige week was er de feestelijke opening van de vernieuwde straat, alvast het noordelijk gedeelte van De Ster. Een receptie voor alle straatbewoners – minder dan de helft daagde effectief op – moest dit in de bloemen zetten. Het gemeentebestuur maakt zich sterk dat er een kwart van een voetbalveldLees verder
door Jurgen Ceder in ’t Pallieterke. Het meest progressieve stadsbestuur van Vlaanderen was zo fier vorig jaar. De socialistische schepen Astrid De Bruycker maakte toen de resultaten bekend van grootschalige praktijktesten in Gent. In opdracht van de stad waren honderden fictieve sollicitaties gestuurd naar werkgevers, om zo te testen ofLees verder
Nu vrijdag Baravan in het eerste stuk van de Jan-Frans Gellyncklaan. Iedereen welkom ! Aanvang vanaf 19.00u. tot … foto’s (c) Gazet van Hove.Lees verder
door Vincent Van Dessel MEMO : De meerwaardebelasting : de doodsteek voor het vertrouwen Iedereen die iets kent van economie en de gevolgen van een totaal nieuwe belasting kan inschatten weet dat deze regering een dramatische passage heeft ingeschreven in haar regeringsprogramma. Het vertrouwen van de belegger is voor altijdLees verder
De werken aan het fietspad in de Wouwstraat – op de grens tussen Hove en Mortsel – zullen wat langer duren dan eerst gedacht. Men is er het fietspad aan het verbreden en de straat voor het gemotoriseerde verkeer zal ook was smaller worden om de snelheid te vertragen. DezeLees verder
Tom Garcia (Vista) : ‘De uitdagingen van onze tijd vragen geen simplistische slogans, maar sociaalliberale moed.’ door Tom Garcia – www.doorbraak.be . Meer dan ooit geldt : zonder vrijheid geen toekomst, zonder solidariteit geen vrijheid. foto © Unsplash/TG Het liberalisme bevindt zich vandaag in een existentiële crisis. Niet alleen inLees verder